-कृष्णा सिंह
जनकपुरधाम, १९ भदौ । तीन दशकअघि रामप्रसादले पहिलोपटक हातमा कलम समात्दा उनको आँखामा एउटा सपना थियो—सत्तालाई प्रश्न गर्ने, समाजका आवाजविहीनहरूको आवाज बन्ने र सत्यलाई जस्ताको तस्तै जनतासामु पुर्‍याउने ।

आज उमेरले पाँच दशक पार गरिसकेका रामप्रसादको हातमा अझै कलम छ । तर, समय बदलिएको छ । समाचार लेख्ने तरिका बदलिएको छ । पाठकको रुचि बदलिएको छ । अनि सबैभन्दा ठूलो कुरा—समाचार र ‘भ्युज’बीचको दूरी निकै साँघुरिएको छ ।

रामप्रसादले पत्रकारितामा आफ्नो जीवनका झन्डै ३० वर्ष बिताए । उनका लागि पत्रकारिता रोजगारीको माध्यम नभई जिम्मेवारी थियो । कुनै समाचार लेख्नुअघि उनी घटनास्थल पुग्थे, प्रत्यक्षदर्शीसँग कुरा गर्थे, सम्बन्धित पक्षको धारणा बुझ्थे र तथ्य पुष्टि गरेपछि मात्र समाचार लेख्थे ।

‘पहिले सत्य, त्यसपछि समाचार’—उनको पत्रकारिताको मूल मन्त्र यही थियो । तर, अहिले उनलाई कहिलेकाहीँ आफ्नै पेशा अपरिचितजस्तो लाग्न थालेको छ ।

घटनास्थलमा पत्रकारभन्दा ‘लाइभ’ ठूलो
एक दिन शहरमा संवेदनशील घटना भयो । रामप्रसाद क्यामेरा र नोटबुक बोकेर घटनास्थल पुगे । त्यहाँ पुग्दा उनी केही क्षण टक्क रोकिए ।

घटनास्थलमा केही युवाहरू मोबाइल र सस्तो माइक बोकेर पीडितलाई घेरेर उभिएका थिए । ‘कस्तो महसुस भइरहेको छ? अलि रोइदिनुस् न… लाइभ चलिरहेको छ !’ पीडितको पीडा उनीहरूका लागि समाचार थिएन । त्यो त कन्टेन्ट थियो ।

आँसु उनीहरूका लागि ‘भ्युज’ थियो । पीडा ‘थम्बनेल’ थियो । आक्रोश ‘हेडलाइन’ थियो । र, सनसनी ‘भाइरल’ हुने हतियार ।रामप्रसादले केही बेरसम्म त्यो दृश्य हेरिरहे ।

उनलाई आफ्नो पत्रकारिताका ती दिन सम्झिए, जब एउटा समाचार तयार गर्न घण्टौँ होइन, कहिलेकाहीँ दिनौँसम्म लाग्थ्यो । एउटा तथ्य गलत नहोस् भनेर पटकपटक स्रोत पुष्टि गरिन्थ्यो । आरोप लगाउनुअघि सम्बन्धित व्यक्तिको धारणा लिनु अनिवार्य मानिन्थ्यो ।

तर, यहाँ न अनुसन्धान थियो, न पुष्टि । न आचारसंहिता थियो, न संवेदनशीलता । थियो त केवल—मोबाइलको क्यामेरा, चर्को आवाज र धेरैभन्दा धेरै भ्युजको दौड ।

जब सत्यभन्दा सनसनी बिक्न थाल्यो
साँझ कार्यालय फर्किएपछि रामप्रसादले आफ्नो संस्थाको अनलाइन संस्करण खोले । उनले दिनभर लगाएर तयार पारेको समाचार प्रकाशित भइसकेको थियो ।

समाचारमा तथ्य थिए, सम्बन्धित पक्षको भनाइ थियो, घटनाको पृष्ठभूमि थियो र आवश्यक कानुनी प्रक्रिया पनि उल्लेख गरिएको थियो ।

तर, त्यसै घटनाको अर्को भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइसकेको थियो । केही मिनेटमै हजारौँ भ्युज । सयौँ शेयर । दर्जनौँ प्रतिक्रिया ।

भिडियोमा न तथ्यको ख्याल थियो, न भाषाको मर्यादा । घटनालाई अतिरञ्जित गरिएको थियो । कतिपय व्यक्तिलाई प्रमाणबिनै दोषी करार गरिएको थियो । रामप्रसाद कुर्सीमा ढल्किए । उनको मनमा एउटै प्रश्न घुमिरह्यो—’के पत्रकारिता अब सत्य खोज्ने पेशा रहेन? के अब जसले ठूलो स्वरमा चिच्याउँछ, ऊ नै पत्रकार हो?’

उनले आफ्नो पुरानो नोटबुक खोले । त्यसमा वर्षौँअघि लेखेको एउटा वाक्य भेटियो—’पत्रकारको पहिलो धर्म लोकप्रिय हुनु होइन, विश्वसनीय हुनु हो ।’ उनी केहीबेर त्यो वाक्य हेरिरहे ।

प्रविधि दोषी होइन, प्रयोगको प्रवृत्ति चिन्ताको विषय
डिजिटल युगले पत्रकारितालाई नयाँ अवसर दिएको छ । मोबाइल पत्रकारिता, सामाजिक सञ्जाल, युट्युब, लाइभ प्रसारण र डिजिटल प्लेटफर्मले समाचारलाई क्षणभरमै लाखौँ मानिससम्म पुर्‍याउन सक्छन् ।

समस्या प्रविधिमा होइन । समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब सूचनाभन्दा सनसनी, तथ्यभन्दा अनुमान र पत्रकारिताभन्दा लोकप्रियता ठूलो बन्न थाल्छ ।

पत्रकारिता गर्ने अधिकार र सूचना उत्पादन गर्ने अधिकारलाई एउटै अर्थमा बुझ्नु हुँदैन । नागरिक पत्रकारिता लोकतन्त्रका लागि उपयोगी हुन सक्छ । तर, त्यसको नाममा कसैको गोपनीयता भङ्ग गर्ने, पीडितलाई मानसिक दबाब दिने, अपुष्ट आरोप लगाउने वा चरित्रहत्या गर्ने छुट कसैलाई हुनु हुँदैन ।

पत्रकारिता बचाउन आत्मसमीक्षा आवश्यक
आज पत्रकारिता क्षेत्रले बाहिर औँला ठड्याउनुअघि आफैँभित्र पनि हेर्नुपर्ने समय आएको छ । मिडिया संस्थाहरूले ‘कति भ्युज आयो?’ भन्दा पहिले ‘कति विश्वसनीय समाचार दियौँ?’ भनेर प्रश्न गर्नुपर्ने बेला आएको छ ।

पत्रकारले पनि सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियतालाई आफ्नो व्यावसायिकताको मापदण्ड बनाउन हुँदैन । सम्पादकले पनि भाइरल सामग्री र पत्रकारितामूलक सामग्रीबीचको अन्तर छुट्याउन सक्नुपर्छ ।

पत्रकार महासंघ, प्रेस काउन्सिल नेपाललगायत सम्बन्धित निकायले पनि पत्रकारिताको व्यावसायिक मर्यादा, आचारसंहिता र डिजिटल माध्यमको जिम्मेवारीका विषयमा प्रभावकारी अनुगमन र सचेतना बढाउन आवश्यक छ ।

त्यसैगरी, डिजिटल प्लेटफर्म प्रयोग गर्ने सञ्चारकर्मीहरूले पनि आफूलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको नाममा सबै सीमाबाट मुक्त ठान्नु हुँदैन ।

दर्शक र पाठक पनि जिम्मेवार हुनुपर्छ
पत्रकारिताको भविष्य पत्रकारको हातमा मात्र छैन । दर्शक र पाठकको हातमा पनि छ । हामीले जुन सामग्रीलाई क्लिक गर्छौँ, शेयर गर्छौँ र भाइरल बनाउँछौँ, त्यही सामग्रीले बजार पाउँछ ।पीडितको आँसु देखाउने भिडियोमा क्लिक गरेर हामीले त्यसलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छौँ कि छैनौँ?

अपुष्ट आरोप भएको सामग्री शेयर गर्दा हामी आफैँ गलत सूचना फैलाउने माध्यम त बनिरहेका छैनौँ? अब यी प्रश्न पनि नागरिकले आफैँलाई सोध्नुपर्ने बेला आएको छ । Media Literacy अर्थात् सञ्चार साक्षरता अब विलासिता नभई आवश्यकता बनिसकेको छ ।

रामप्रसादको कलम अझै रोकिएको छैन । त्यो रात रामप्रसादले धेरैबेरसम्म सोचिरहे । उनले आफ्नो कम्प्युटर खोले । नयाँ फाइल बनाए । शीर्षक लेखे—‘ओझेलमा परेको कलम ।’

उनले कुनै व्यक्ति वा समूहलाई गाली गरेनन् । कुनै डिजिटल माध्यमलाई शत्रु बनाएनन् । बरु पत्रकारिता आफैँलाई प्रश्न गरे । उनको लेखको अन्तिम हरफ थियो—’समाचार छिटो पुग्नुपर्छ । तर, सत्यभन्दा छिटो होइन । पत्रकार चर्चित हुन सक्छ, तर, उसको विश्वसनीयता गुमेपछि त्यो लोकप्रियताको कुनै अर्थ हुँदैन ।’

रामप्रसादले लेख सके । कुर्सीबाट उठे । झ्यालबाहिर हेरे । शहरमा अझै मोबाइलका स्क्रिनहरू चम्किरहेका थिए । सामाजिक सञ्जालमा नयाँ नयाँ ‘कन्टेन्ट’ आइरहेका थिए । तर, उनको हातमा अझै एउटा कलम थियो । सायद त्यो कलम अहिले ओझेलमा परेको थियो । तर, मरेको थिएन । किनकि समाजलाई अन्ततः चर्को आवाज नभई विश्वसनीय सत्य चाहिन्छ । पत्रकारिता भ्युजको खेल होइन । पत्रकारिता जिम्मेवारी हो । पत्रकारिता सनसनी होइन । पत्रकारिता सत्यको खोजी हो । र, जबसम्म सत्य लेख्ने एउटा कलम बाँकी छ, असली पत्रकारिता पनि जीवित रहनेछ ।