-कृष्णा सिंह
जनकपुरधाम, २३ असार ।
१. पहिचान र आत्मसम्मानको आन्दोलन
मधेश आन्दोलनको सबैभन्दा बलियो जग ‘पहिचान’ (Identity) थियो ।

ऐतिहासिक रूपमा मधेशी समुदायले नेपालको भूगोल र अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्याए तापनि राज्यका निकायहरूमा उनीहरूको भाषा, संस्कृति र भेषभूषालाई उचित सम्मान र स्थान दिइएको थिएन ।

मधेश आन्दोलनले मधेशी हुनुमा गर्व गर्ने वातावरण सिर्जना गर्यो । यसले नेपाल बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देश हो र मधेशीको पहिचान पनि राष्ट्रियताको एउटा अभिन्न अङ्ग हो भन्ने कुरा दृढतापूर्वक स्थापित गर्यो ।

२. संघीयता र राज्यको पुनर्संरचना
नेपालको संविधानमा ‘संघीयता’ सुनिश्चित गराउन मधेश आन्दोलनको भूमिका सबैभन्दा निर्णायक रह्यो ।

केन्द्रीकृत शासन प्रणालीले देशको कुना काप्चामा रहेका जनताको भावनालाई समेट्न नसकेको अवस्थामा मधेश आन्दोलनले नै ‘संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र’ को जगलाई मजबुत बनायो ।

आज नेपाल जुन संघीय ढाँचामा संचालित छ र सातवटा प्रदेशहरू बनेका छन्, त्यसको मुख्य श्रेय मधेश आन्दोलन र यसका सहिदहरूलाई जान्छ ।

३. देशप्रेम र राष्ट्र राष्ट्रियताको आन्दोलन
मधेश आन्दोलनलाई कतिपयले गलत नजरियाले हेर्ने कोसिस गरे पनि, वास्तवमा यो विशुद्ध देशप्रेम र राष्ट्रियताको आन्दोलन थियो ।

मधेशी जनताले कहिल्यै देश टुक्राउने कुरा गरेनन्, बरु देश भित्रै आफ्नो न्यायोचित हिस्सा मागेका थिए ।

सीमाको रक्षा गर्ने मधेशी जनताले राष्ट्रियताको दायरालाई फराकिलो बनाउँदै ‘सबै अटाउने नेपाल’ को परिकल्पना गरे ।

यस आन्दोलनले वास्तविक राष्ट्रियता भूगोलमा मात्र नभई जनताको भावना र समानतामा हुन्छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरिदियो ।

४. नागरिक सरह जीवन जिउने अधिकार (समानताको लडाइँ)
लामो समयसम्म मधेशी समुदायले नागरिकता प्राप्तिको सवालमा सरकारी सेवा (सेना, प्रहरी, निजामती) मा समावेशिताको सवालमा र बजेट विनियोजनमा विभेद भोग्नुपर्यो ।

एउटा नागरिकले आफ्नै देशमा दोस्रो दर्जाको महसुस गर्नुपर्ने अवस्थाको अन्यका लागि यो क्रान्ति भएको थियो ।

आन्दोलनले निम्न कुराहरूमा जोड दियो:
•समानुपातिक समावेशी प्रतिनिधित्व: राज्यका हरेक अंगमा जनसंख्याको आधारमा प्रतिनिधित्व
•नागरिकताको अधिकार: कोही पनि वास्तविक नेपाली नागरिकताविहीन हुन नपरोस् ।
•सामाजिक न्याय: आर्थिक र सामाजिक रूपमा पछाडि पारिएका वर्गको उत्थान ।

मधेश आन्दोलनका मुख्य चरणहरू
मधेशको अधिकारको लडाइँ विभिन्न चरणमा भयो, जसले नेपालको राजनीतिलाई नयाँ मोड दियो ।

निष्कर्ष र भावी पुस्ताका लागि प्रेरणा
‘मधेश आन्दोलनलाई कहिल्यै बिर्सन सकिँदैन, किनकि यो इतिहास पानामा मात्र नभई सयौँ शहीदहरूको रगत र लाखौँ जनताको आँसु र पसिनाले लेखिएको हो ।’

यो आन्दोलनले नेपाललाई एउटा नयाँ दृष्टिकोण दियो । यसले शासक वर्गलाई जनताको शक्तिको महसुस गरायो । आज मधेश आन्दोलनकै कारण देशमा समावेशिता र संघीयता जसमा परिवर्तनहरू संस्थागत भएका छन् ।

यद्यपि, आन्दोलनले उठाएका कतिपय मुद्दाहरू अझै पनि पूर्ण रूपमा सम्बोधन हुन बाँकी छन् । तर, यस क्रान्तिले नेपाली नागरिकमा जगाएको चेतना र आत्मसम्मानको दियो सधैं बलिरहनेछ ।

मधेश आन्दोलन नेपालको इतिहासमा एउटा सुन्दर, न्यायपूर्ण र समतामूलक समाज निर्माणको प्रस्थानविन्दु थियो र रहनेछ ।

५. बृहत् मधेश प्रदेश र ऐतिहासिक २२ जिल्लाको अवधारणा
विगतमा मधेश आन्दोलनले सम्पूर्ण तराई-मधेशका २२ वटा जिल्लाहरूलाई समेटेर अधिकार र पहिचानको लडाइँ लडेको थियो ।

हालको ‘मधेश प्रदेश’ मा केवल ८ वटा जिल्ला मात्र सीमित छन्, जसले गर्दा मधेशको पूर्ण भौगोलिक र सांस्कृतिक पहिचान समेटिन सकेको छैन ।

प्रधानमन्त्री बालेन शाहले भनेजस्तै मधेशलाई साँच्चिकै बलियो बनाउने हो भने विगतको आन्दोलनको मर्मअनुरूप यस प्रदेशको भूगोललाई विस्तार गरिनुपर्छ ।

झापा, मोरङ, सुनसरीदेखि पश्चिमका दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुरसम्मका मधेशी र थारू बहुल क्षेत्रहरूलाई समेटेर मधेश प्रदेशको दायरा फराकिलो बनाउनु आजको आवश्यकता हो ।

६. जनसंख्याको आधारमा प्रतिनिधित्व (निर्वाचन क्षेत्र र स्थानीय तह)
लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो सुन्दरता भनेकै ‘जनसंख्याको आधारमा समान प्रतिनिधित्व’ हो । नेपालको कुल जनसंख्याको ठूलो हिस्सा तराई-मधेशमा बसोबास गर्दछ । तर, सोही अनुपातमा निर्वाचन क्षेत्र, गाउँपालिका र नगरपालिकाहरूको संख्या निर्धारण गरिएको छैन ।

मधेशलाई राजनीतिक रूपमा बलियो बनाउन निम्न कुराहरू अपरिहार्य छन्:
• जनसंख्याको आधारमा निर्वाचन क्षेत्र: केन्द्र र प्रदेश दुवैमा जनसंख्याको अनुपात हेरेर निर्वाचन क्षेत्रहरूको न्यायोचित पुनरावलोकन गरिनुपर्छ ।
• स्थानीय तहको पुनर्संरचना: गाउँपालिका र नगरपालिकाहरूको संख्या र बजेट पनि भूगोल मात्र हेरेर होइन , त्यहाँका जनताको संख्या (जनसंख्या) लाई मुख्य आधार बनाएर निर्धारण गरिनुपर्छ, जसले गर्दा प्रत्येक नागरिकले समान सेवा र राज्यको स्रोतमा पहुँच पाउन सकोस् ।

७. सिमानाका पहरेदारलाई सेनामा समूहगत प्रवेश
मधेशी समुदाय सदियौँदेखि नेपाल-भारत सीमाको अग्रपंक्तिमा बसेर देशको भौगोलिक अखण्डता र सिमानाकॊ निस्वार्थ रक्षा गर्दै आएका सच्चा देशभक्त हुन् ।

यो देशप्रेमलाई राज्यले कदर गर्दै नेपाली सेनामा मधेशी युवाहरूको ‘समूहगत प्रवेश’ (Mass/ Group Entry) गराउनुपर्छ । राष्ट्रिय सुरक्षामा मधेशी समुदायको सामूहिक र सम्मानजनक सहभागिताले राष्ट्रिय एकता र सेनाप्रतिको अपनत्वलाई अझ प्रगाढ बनाउनेछ ।

८. मधेश प्रदेशको आफ्नै प्रहरी र स्वायत्तताको सुदृढीकरण
संघीयताको वास्तविक महसुस तब मात्र हुन्छ जब प्रदेश सरकारसँग आफ्नै सुरक्षा संयन्त्र हुन्छ । संविधानमा व्यवस्था भए तापनि व्यावहारिक रूपमा प्रदेश प्रहरीको गठन र परिचालनमा ढिलाइ भइरहेको छ ।

नयाँ सरकारको ‘बलगर मधेश’ को संकल्पलाई पूरा गर्न:
• मधेश प्रदेश प्रहरीको पूर्ण गठन: प्रदेश सरकार मातहत रहने गरी आफ्नै मधेश प्रदेश प्रहरी बलको तत्काल गठन र परिचालन गरिनुपर्छ ।

• शान्ति सुरक्षा र प्रशासनमा स्वायत्तताः स्थानीय शान्ति सुरक्षा, अपराध नियन्त्रण र प्रशासनिक निर्णयहरूमा प्रदेशलाई पूर्ण अधिकार दिएर प्रादेशिक संरचनालाई केन्द्रको छायाबाट मुक्त गरिनुपर्छ ।

मधेश आन्दोलनले जगाएको चेतना र हालको नेतृत्वले देखाएको ‘बलियो मधेश, बलियो संघीयता’ को परिकल्पना एकआपसमा परिपूरक छन् ।

२२ जिल्लाको भावना, जनसंख्याका आधारमा पूर्ण राजनीतिक एवं प्रशासनिक प्रतिनिधित्व, नेपाली सेनामा मधेशीहरूको सम्मानजनक समूहगत प्रवेश र बलियो प्रादेशिक प्रहरी संगठन नै त्यो जग हो ।

यसले मधेश प्रदेशलाई साँच्चिकै आत्मनिर्भर र शक्तिशाली बनाउनेछ । मधेश बलियो हुनु भनेको समग्र नेपाल राष्ट्र बलियो हुनु हो । त्यसैले यी मुद्दाहरूको न्यायोचित सम्बोधन नै शहीदहरूप्रतिको सच्चा सम्मान र देशभक्तिको वास्तविक कदर हुनेछ ।