-ज्योति झा
जनकपुरधाम, १७ जेठ । मिथिला सभ्यताको चर्चा गर्दा अधिकांश मानिसको स्मरणमा जनकपुरधाम, जानकी मन्दिर तथा माता सीता र भगवान रामसँग जोडिएका धार्मिक प्रसंगहरू आउँछन् । तर, मिथिलाको पहिचान मात्र यिनै धार्मिक केन्द्र र कथाहरूमा सीमित छैन । यहाँका नदी, पोखरी, धार्मिक परम्परा, तीर्थस्थल तथा मेलाहरूले पनि हजारौं वर्षदेखि यस क्षेत्रको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक विरासतलाई जीवन्त राख्दै आएका छन् ।

यिनै पुराना परम्परामध्ये महोत्तरी र धनुषाको सीमाक्षेत्रमा पर्ने गेरुका नदी किनारमा लाग्ने गेरुका मेला मिथिलाको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक मेलाका रूपमा परिचित छ ।

स्थानीय समुदायका लागि यो मेला धार्मिक अनुष्ठान वा जमघट मात्र नभई मिथिलावासीको आस्था, सांस्कृतिक एकता र ऐतिहासिक निरन्तरताको प्रतीक बनेको छ ।

जानकी मन्दिरसँग जोडिएको परम्परा
स्थानीय धार्मिक मान्यता अनुसार गेरुका मेलाको इतिहास जनकपुरधामस्थित जानकी मन्दिरसँग जोडिएको छ ।

प्राचीनकालदेखि नै जानकी मन्दिरबाट सीतारामको प्रतीकात्मक स्वरूपलाई गेरुका नदीसम्म ल्याई स्नान गराउने परम्परा रहेको जनविश्वास छ । यही परम्पराबाट गेरुका मेलाको शुरुवात भएको बताइन्छ ।

वर्षौंदेखि निरन्तर चल्दै आएको यस धार्मिक परम्पराले मिथिलाको सांस्कृतिक जीवनमा विशेष स्थान बनाएको छ । मेला अवधिभर हजारौं श्रद्धालु नदी किनारमा पुगेर स्नान, पूजा तथा धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुने गर्छन् ।

नदीको नामसँग जोडिएको रोचक जनश्रुति
गेरुका नदीको नामकरणबारे पनि स्थानीयस्तरमा रोचक जनश्रुति प्रचलित छ ।

प्राचीन समयमा नदीको पानी हल्का गेरुवा रङको देखिने भएकाले यसको नाम ‘गेरुका’ रहन गएको विश्वास गरिन्छ ।

मिथिला संस्कृतिमा नदीलाई प्राकृतिक स्रोतका रूपमा मात्र हेर्ने परम्परा छैन । यहाँ नदीलाई देवीस्वरूप मानेर सम्मान गर्ने सांस्कृतिक मान्यता रहिआएको छ ।

यही कारण गेरुका नदीलाई पनि स्थानीय समुदायले पवित्र तीर्थस्थलका रूपमा सम्मान गर्दै आएको पाइन्छ ।

धार्मिक आस्थासँगै नदीप्रतिको सम्मान र संरक्षणको भावना पनि यस परम्परासँग जोडिएको देखिन्छ ।

पुरुषोत्तम मासमा विशेष महत्व
गेरुका मेलाको धार्मिक महत्व विशेषगरी पुरुषोत्तम मासमा अझ बढी रहने गर्दछ । हिन्दु धर्मशास्त्रअनुसार पुरुषोत्तम मास भगवान विष्णुको प्रिय महिना मानिन्छ ।

धार्मिक जानकारहरूका अनुसार मलमासलाई भगवान विष्णुले आफ्नो नाम ‘पुरुषोत्तम’ प्रदान गरेपछि यस महिनालाई पुरुषोत्तम मास भनिन थालेको हो ।

यही कारण यो महिना स्नान, दान, जप, तप तथा धार्मिक अनुष्ठानका लागि अत्यन्त शुभ मानिन्छ ।

स्थानीय धार्मिक विश्वास अनुसार यस अवधिमा गेरुका नदीमा स्नान गरे विशेष पुण्य प्राप्त हुने मान्यता छ ।

श्रद्धालुहरूका अनुसार स्वयं सीतारामले यस नदीमा स्नान गरेको र विभिन्न देवीदेवताहरू पनि गेरुका नदीमा आउने विश्वास रहिआएको छ ।

यसै कारण पुरुषोत्तम मासका अवसरमा महोत्तरी, धनुषा लगायत मधेसका विभिन्न जिल्लाबाट ठूलो संख्यामा भक्तजनहरू गेरुका पुग्ने गर्छन् ।

धार्मिक विश्वास र जनआस्था
गेरुका नदीमा स्नान तथा पूजा–आराधना गरे पाप नाश हुने, रोगव्याधिबाट मुक्ति मिल्ने, मनोकांक्षा पूरा हुने तथा पारिवारिक सुख–शान्ति प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ ।

मेलाका अवसरमा श्रद्धालुहरूले नदी स्नानपछि पूजा, भजन–कीर्तन तथा विभिन्न धार्मिक गतिविधिमा सहभागिता जनाउने गर्छन् । यसले धार्मिक वातावरण मात्र सिर्जना गर्दैन, स्थानीय समुदायबीच सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकतालाई समेत मजबुत बनाउने काम गर्छ ।

स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार गेरुका मेला पुस्तौंदेखि मिथिलाको धार्मिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेर रहेको छ ।

संस्कृति संरक्षणको चुनौती
समयसँगै आधुनिक जीवनशैलीको प्रभाव बढ्दै गए पनि गेरुका मेलाले आफ्नो मौलिकता जोगाइरहेको स्थानीय बताउँछन् ।

परम्परा र आधुनिकताबीच सन्तुलन कायम गर्दै यो मेला अझै पनि मिथिलाको जीवित सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा स्थापित छ ।

तर, पछिल्ला वर्षहरूमा नदी संरक्षण, पूर्वाधार विकास तथा मेलाको व्यवस्थित प्रचारप्रसार आवश्यक रहेको आवाज स्थानीय स्तरबाट उठ्न थालेको छ ।

नदी क्षेत्रको संरक्षण बिना धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षण सम्भव नहुने उनीहरूको तर्क छ ।

स्थानीय अगुवाहरूका अनुसार गेरुका नदी र यससँग जोडिएको धार्मिक परम्परा केवल एउटा स्थानीय मेलासम्म सीमित विषय होइन ।

यो मिथिलाको ऐतिहासिक पहिचान, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामूहिक स्मृतिसँग जोडिएको सम्पदा भएकाले यसको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा राज्य तथा सरोकारवाला निकायले विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ ।

मिथिलाको पहिचान बोकेको धरोहर
जनकपुरधामको धार्मिक महत्त्वसँगै गेरुका मेला जस्ता परम्पराहरूले मिथिला सभ्यताको गहिरो सांस्कृतिक आयामलाई उजागर गर्छन् ।

नदी, तीर्थ, लोकविश्वास र धार्मिक परम्पराले निर्माण गरेको यो सांस्कृतिक संसारले आज पनि मिथिलावासीको जीवनशैली र आस्थालाई निरन्तर प्रभावित गरिरहेको छ ।

यही कारण गेरुका मेला एउटा धार्मिक उत्सव नभई मिथिलाको इतिहास, संस्कृति, आस्था र सामुदायिक एकताको जीवित दस्तावेजका रूपमा आज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ ।