–ज्योति झा
जनकपुरधाम, २ माघ । जनकपुरधामको रामचोकमा एक साधारण चिया पसलले सामाजिक कथा लेखिरहेको छ । ३१ वर्षदेखि इश्वर प्रसाद साह र उनकी पत्नी मिना देवी साहको परिश्रम र माया भरिएको यस पसलले न केवल परिवारको जीविका चलाइरहेको छ, अपितु समाजमा एउटा सन्देश पनि दिइरहेको छ ।

रामचोकस्थित यो पसल एक चर्चित स्थान बनिसकेको छ । यसको पछाडि एक संघर्ष र स्नेहपूर्ण परिवारको कथा लुकेको छ । यो परिवारको यो सफर कुनै सहज यात्रा थिएन । असंख्य कष्ट र परिश्रमका साथ इश्वर र मिनाले आफ्नो परिवारलाई समृद्धि र सम्मानको शिखरमा पुर्याएका छन् ।

इश्वर ७१ वर्षका अनुभवी र परिश्रमी व्यक्तित्व हुन् । उनका शब्दहरूमा, सामाजिक अवस्था र आर्थिक संकटले उनीहरुलाई सदैव चुनौती दिइरहेको थियो । तर, उनले सधैं विश्वास गरे कि यदि परिवारका सम्पूर्ण सदस्य एकजुट छन् भने कुनै पनि कठिनाइलाई पार गर्न सकिन्छ । उनले भने, ‘मेरो परिवार मेरो सहारा थियो, र विशेष गरी मेरी पत्नी मिना देवी र मेरी छोरीहरूको समर्थनले मलाई निरन्तर प्रेरित गरेको छ ।’

मिना देवी साह ६७ वर्षकी अडिग र सहनशील महिला हुन् । इश्वरका साथ सधैं खटिरहने, परिवार र पसलको कामकाजी प्रवन्धनमा पनि सदैव सामेल भएकी छिन् ।

इश्वर साहको जीवनको यात्रा एक साधारण व्यापारिक यात्राबाट सुरु भएको थियो । पहिले हार्डवेयर पसल, अल्मुनियम पसल र स्टील पसल चलाएर उनले दम्पतीसहित ८ जना सन्तानको जीवनयापन गरेका थिए । चिया पसल खोल्नु भनेको उनका लागि एउटा नयाँ चुनौती थियो । ३१ वर्षअघि यस चिया पसललाई जनकपुरधामको रामचोकमा खोलेपछि उनले थाहा पाए कि मात्र आफ्नो पसल चलाएर परिवारको भरणपोषण गर्न नसकिने रहेछ । त्यसैले परिवारका सबै सदस्यलाई साथमा लिएर काम गर्न थाले ।

मिना देवी साह, जो कहिल्यै पनि घरको काम र परिवारको जिम्मेवारीबाट टाढा भागिनन्, उनी सबै सन्तानहरूलाई शिक्षा र संस्कारको साथमा सँगै राखेर परिवारको सामूहिक प्रयासमा जोड दिइरहन्थिन् । उनका लागि परिवारको भरणपोषण मात्र महत्वपूर्ण थिएन, बरु सबैलाई सँगै मिलेर अघि बढ्नु पनि महत्त्वपूर्ण थियो । उनी बारम्बार भनिरहन्थिन्, “आज मेरो सन्तानहरु नभएको भए हामीलाई गुजारा गर्न पनि गाह्रो थियो । उनीहरुकै माया र सहयोगले परिवारलाई सम्हालेर यहाँसम्म ल्याएको छ ।“

इश्वर र मिना देवीका सात छोरीहरू र एक छोरा छन् । यी सबै सन्तानहरूले परिवारलाई सँधै सहयोग पुर्याउँदै व्यवसायमा पनि योगदान दिएका छन् । मिना देवीले आफ्ना छोरीहरूलाई सधैं लक्ष्मीको रूपमा सम्मान गरेकी छिन्, भनिन्, “आज छोरीहरूको प्रयास र समर्पण बिना हाम्रो परिवारको जीवन यात्रा चलाउन गाह्रो हुन्थ्यो । हाम्रो समाजमा कहिलेकाहीं छोरीहरूलाई बोझको रूपमा लिइन्छ, तर मेरा छोरीहरू हाम्रो परिवारको गहना हुन् ।“

उनकी छोरीहरूको विवाहका समय पनि इश्वर र मिना देवीले मिलेरै योगदान दिए । ६ जना छोरीहरूको  विवाह आफ्नो परिश्रम र साहसबाट सम्पन्न गर्दै उनीहरुले परिवारको सामाजिक प्रतिष्ठालाई थप उज्जवल बनाएका छन् । प्रत्येक सन्तानले आफ्नो खुट्टा बलियो पार्दै परिवारको जिम्मेवारी बहन गरे ।

तर, सबैभन्दा विशेष कुरा भनेको उनका कान्छी छोरी रेणु साहको योगदान सम्झन लायक छ । रेणु, जो अहिले मास्टर्स गर्दै छिन्, उनले परिवारको सबै जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेकी छिन् । बिहान ६ बजेदेखि राति ८ बजेसम्म चिया पसल सम्हालेर उनले घरको खर्च र आफ्नो पढाइको खर्च पनि आफैं जुटाइरहेकी छिन् । उनका बारेमा मिना देवीले भनिन्, “अहिले एक्ली रेणु मेरो परिवारको पूरा सहारा बनेको छ । आजको दिनसम्म पसल चलिरहेको छ भने त्यो रेणुको मेहनतको कारणले हो ।“

पसलमा काम गर्ने ग्राहकहरू पनि रेणुको परिश्रम र साहसको प्रशंसा गर्दै उनलाई मात्र एक छोरी होइन, एक सशक्त बेटा मान्न थालेका छन् । यद्यपि पारिवारिक व्यवसायमा रहेका अन्य सबै सदस्यहरूले चिया पसललाई सम्हाल्नमा हातेमालो गरेपनि रेणुको भूमिका भने सबैभन्दा बढि महत्वपूर्ण छ । उनी एक्लैले सबै जिम्मेवारी निभाइरहेकी छिन् ।

इश्वरले भने, “मैले कल्पना पनि गरेको थिइन कि हाम्रो एक्ली छोरीले जीवनको कठिनाइलाई यति सहजसँग सामना गर्दै पढाइ र पसल दुबैलाई सम्हाल्न सक्छिन् । रेणु नभएको भए परिवार चलाउन असम्भव थियो ।“

रेणुका कारण आजको दिनसम्म परिवारको व्यवसाय चलिरहेको छ । उनले आफ्नो पढाइको खर्च आफैं जुटाएर परिवारको काम र मेहनतलाई सँगै निरन्तर अघि बढाइरहेकी छिन् ।

मिना देवी साहका शब्दहरुमा समाजमा यो एक नयाँ संदेश हो । उनले भनिन्, “हाम्रो समाजमा प्रायः भनिन्छ, ‘छोरी बोझ हुन्छ’ । तर, मेरो अनुभव भनेको छोरीहरु लक्ष्मी हुन् । हाम्रो परिवारको समृद्धि र इज्जत उनीहरुको योगदानले सम्भव भएको हो ।“

आजको दिनसम्म रेणुको मेहनत र समर्पणले मात्र यो व्यवसायलाई जीवित राखेको छैन, बरु समाजमा एक नयाँ दृष्टिकोण पनि ल्याएको छ । “छोरी बोझ होइन, लक्ष्मी हुन्,” मिना देवी साहको यो भनाइ समाजमा गहिरो प्रभाव पार्न सफल भएको मान्नु पर्छ ।

छोरी रेणुको बारेमा बुवा इश्वर भन्छन्, “अहिले हाम्रो परिवारको संजीवनी शक्ति हो रेणु । उ आफैंले आफ्नो पढाइका लागि खर्च जुटाउँछ, घरको जिम्मेवारी बोक्छ र हाम्रो व्यापारलाई सञ्चालन गर्दै हामी सबैलाई सशक्त बनाउँछ ।“ मिना देवी पनि यसमा सहमति जनाउँदै भन्छिन्, “रेणु मेरी इकलौती छोरी हो र उसको सहारा बिना हाम्रो परिवारका लागि केहिपनि सम्भव छैन । उनी साँचै एक आन्तरिक नायक हुन् ।“

रेणुको संघर्ष र समर्पणको कथा मात्र परिवारका सदस्यहरूको लागि होइन, सम्पूर्ण समाजका लागि एउटा उदाहरण बनिसकेको छ । उनले आफ्नो परिवारको पालन पोषण र पढाइका लागि कुनैपनि कठिनाइको सामना गर्न हिच्किचाइनन् । उनको कडा परिश्रम र समर्पणका कारण आजपनि पप्पु चिया पसल रामचोकमा चलिरहेको छ ।

इश्वर र मिना देवीको परिवारले कष्टको सामना गर्दै पितृसत्तात्मक सोचलाई चुनौती दिँदै छोरीहरूलाई परिवारको गहना बनाएर सँगै काम गरी भविष्यलाई समृद्ध बनाएको छ । यो केवल व्यक्तिगत संघर्ष र सफलता मात्र होइन, समाजका लागि पनि एक गहिरो सन्देश हो ।  इश्वर र मिनाका प्रत्येक सन्तानले आफ्ना जिम्मेवारीलाई समर्पण र मायाका साथ निभाएर परिवारको जीवनमा सुख र समृद्धि ल्याए ।

इश्वर र मिनाको जीवन कुनै सामान्य जीवन होइन, यो त्यस्तो जीवन हो जसले संघर्ष, बलिदान र पारिवारिक सर्मपणका प्रत्येक पाना उजागर गरेको छ । उनको चिया पसलको सन्दर्भमा आजको यथार्थलाई हेर्ने हो भने त्यहाँ परिवारका प्रत्येक सदस्यको मेहनत र संघर्षको एक अर्कासंग अविस्मरणीय कडी छ ।

इश्वर ७१ वर्षका छन् । उनको जीवनको अधिकांश समय पसल सञ्चालन गर्नमै बित्यो । मिना देवी साह, इश्वरको जीवनसाथी, ६७ वर्षको उमेरमा पनि आफ्नो परिवारका लागि अनन्त बलिदान दिइरहेकी छिन् । उनी हरेक कठिनाईको बीचमा पनि इश्वरसँगै उभिएर परिवारको अवस्था सुधार्नका लागि अथक परिश्रम गरिरहेकी छिन् ।

समाजमा छोरीलाई बोझको रूपमा हेरिरहँदा मिना देवी साह र इश्वर प्रसाद साहका छोरीहरूको योगदानलाई परिवार र समाजको आधार मान्दै सफलता र समृद्धिको नयाँ मार्ग प्रशस्त गर्न सकिन्छ ।

यो परिवारको कथा एउटा प्रेरणा हो, जसले हामीलाई सिकाउँछ कि मेहनत, समर्पण र आपसी सहयोगका साथ कुनैपनि कठिनाइलाई पार गर्दै हामी आफ्नो भविष्यलाई उज्ज्वल बनाउन सक्छौं ।

यसरी, एउटा साधारण चिया पसलको कथा र रेणुको संघर्षले हाम्रो समाजलाई यो सिकाउन सक्छ कि परिवारका सदस्य, विशेष गरेर छोरीहरू सधैं आफ्नो परिवारका लागि ठूलो सहारा बन्न सक्छिन् । “एक्ली लक्ष्मी रेणु”को कथा आजका दिनमा एउटा प्रेरणा र आदर्शका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।