–ज्योति झा
०१, कार्तिक । ‘सम्मान’ र ‘समान’ सुन्दा उस्तै लाग्ने यी दुई शब्दको अर्थ भने बिल्कुल फरक छ । समानताको अर्थ बराबरी हो भने सम्मानको अर्थ कसैको कर्म, योगदान, क्षमता, अनुभव र समाजप्रतिको समर्पणको कदर गर्नु हो । सम्मान व्यक्तिको कामप्रति समाजले व्यक्त गर्ने नैतिक स्वीकृति हो । तर, पछिल्लो समय हाम्रो सामाजिक अभ्यासमा सम्मानको अर्थ र मर्ममाथि नै प्रश्न उठ्न थालेको छ । कतिपय कार्यक्रममा सम्मानको नाममा गम्छा ओढाउने, दोसल्ला प्रदान गर्ने र प्रमाणपत्र थमाउने क्रम यति सामान्य बन्दै गएको छ कि सम्मानको वास्तविक मूल्यभन्दा त्यसको औपचारिक प्रदर्शन बढी महत्त्वपूर्ण हुन थालेको देखिन्छ ।

सम्मान आफैँमा गलत होइन । बरु असल काम गर्ने व्यक्तिलाई सम्मान गर्नु समाजको सुन्दर संस्कार हो । यसले योगदानकर्तालाई प्रोत्साहन दिन्छ, नयाँ पुस्तालाई प्रेरणा दिन्छ र समाजमा सकारात्मक काम गर्ने वातावरण निर्माण गर्छ । तर, जब सम्मानको आधार योगदान नभएर चिनजान, नातागोता, समूहगत निकटता, व्यक्तिगत सम्बन्ध वा आयोजकसँगको पहुँच बन्न थाल्छ, त्यतिबेला सम्मानको गरिमा कमजोर हुन्छ । प्रश्न गम्छा ओढाउनुमा नभई त्यो गम्छा ओढाउने निर्णयको पछाडि रहेको उद्देश्य र आधारमा हो ।

कुनै समय समाजमा सम्मान पाउनु असाधारण उपलब्धिका रूपमा लिइन्थ्यो । सम्मानित व्यक्तिले आफ्नो जीवनमा के गरे, समाजका लागि के योगदान दिए, कस्तो कठिनाइ पार गर्दै सफलता हासिल गरे र अरूका लागि कस्तो उदाहरण बने भन्ने विषयमा चर्चा हुन्थ्यो । सम्मान पाउने व्यक्तिको नामसँगै उनको कामको पनि चर्चा हुन्थ्यो । समाजले उनको योगदानबाट प्रेरणा लिन्थ्यो । सम्मान एउटा व्यक्तिको व्यक्तिगत खुसीमा सीमित रहँदैनथ्यो, त्यसले समुदायमा सकारात्मक सन्देश प्रवाह गथ्र्यो ।

तर, आज कतिपय ठाउँमा दृश्य बदलिएको छ । सम्मानित व्यक्तिको योगदान के हो भन्ने प्रश्नभन्दा कार्यक्रममा कति जना सम्मानित भए भन्ने तथ्याङ्क महत्त्वपूर्ण बन्न थालेको छ । कसलाई मञ्चमा बोलाइयो, कसलाई दोसल्ला ओढाइयो, कसको हातबाट प्रमाणपत्र प्रदान गरियो र कसको तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भयो भन्ने कुराले कार्यक्रमको सफलता मापन गर्न थालिएको छ । सम्मानको उद्देश्यभन्दा त्यसको दृश्यात्मक प्रस्तुति प्रभावशाली बनाउन खोज्ने प्रवृत्ति बढेको हो कि भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ ।

सम्मानको संख्या बढ्दैमा सम्मानको गरिमा बढ्दैन
सामाजिक संस्था, क्लब, युवा समूह र विभिन्न सङ्घसंस्थाले समाजमा सकारात्मक भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् । धार्मिक पर्वको व्यवस्थापन, सांस्कृतिक कार्यक्रमको आयोजना, विपद्का बेला राहत वितरण, सरसफाइ अभियान, असहायलाई सहयोग तथा सामाजिक सद्भाव कायम राख्न यस्ता संस्थाको योगदान महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यस्ता काम गर्ने संस्थालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । तिनका पदाधिकारी र सदस्यले गरेको परिश्रमको कदर पनि हुनुपर्छ ।

तर, सामाजिक काम गर्ने संस्थाले सम्मान कार्यक्रम आयोजना गर्दा सम्मानको औचित्य स्पष्ट पार्न सक्नुपर्छ । कसलाई सम्मान गरिँदै छ, किन सम्मान गरिँदै छ र उनको योगदानले समाजमा के सकारात्मक प्रभाव पारेको छ भन्ने विषय सार्वजनिक रूपमा बुझिने गरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । यसो गर्दा सम्मानित व्यक्तिको प्रतिष्ठा पनि बढ्छ र संस्थाको विश्वसनीयता पनि बलियो हुन्छ ।

कसैले मन्दिर निर्माणमा आर्थिक वा भौतिक सहयोग गरेको छ, धार्मिक स्थलको व्यवस्थापनमा योगदान दिएको छ, वर्षौंदेखि सामाजिक सेवामा सक्रिय छ, विपन्न परिवारलाई सहयोग गरेको छ, भाषा तथा संस्कृतिको संरक्षणमा काम गरेको छ वा पत्रकारितामार्फत समाजका समस्या उजागर गर्दै सार्वजनिक हितमा उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरेको छ भने त्यस्तो योगदानको कदर गर्नु स्वभाविक हो । त्यस्तै, शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण, कला, साहित्य र जनचेतनाका क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गर्ने व्यक्तिलाई सम्मान गर्नु समाजको जिम्मेवारी पनि हो ।

तर, आफ्नो समूहको सदस्य भएकै कारण, नातेदार भएकै कारण, आयोजकसँग निकट सम्बन्ध भएकै कारण वा कार्यक्रममा उपस्थित भएकै आधारमा सम्मान गरिन्छ भने त्यसले वास्तविक योगदानकर्तामाथि अन्याय गर्न सक्छ । सम्मानको सूची लामो बनाउने होडमा योगदानको मूल्याङ्कन कमजोर भयो भने सम्मानित हुने व्यक्तिको सङ्ख्या बढ्न सक्छ । तर, सम्मानको सामाजिक महत्त्व घट्दै जान्छ ।

सम्मानको संस्कृति बलियो बनाउन सम्मानित हुने व्यक्तिको सङ्ख्या नभई सम्मानको आधार बलियो हुनुपर्छ । एउटा वास्तविक योगदानकर्तालाई उचित मूल्याङ्कनसहित सम्मान गर्नु सयौँ व्यक्तिलाई औपचारिक रूपमा सम्मानित गर्नुभन्दा समाजका लागि बढी प्रेरणादायी हुन सक्छ ।

सामाजिक सञ्जालको चमकमा हराउँदै सम्मानको मर्म
आज सामाजिक सञ्जाल सार्वजनिक जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ । कुनै कार्यक्रम सम्पन्न हुनासाथ तस्बिर, भिडियो र शुभकामना सन्देश सार्वजनिक हुन्छन् । यसले सामाजिक गतिविधिको जानकारी फैलाउन, राम्रो कामको प्रचार गर्न र संस्थाको गतिविधि जनतासम्म पुर्याउन सहयोग पनि गरेको छ । तर, यही माध्यमको लोकप्रियताले कतिपय सामाजिक गतिविधिलाई प्रदर्शनमुखी बनाउने जोखिमसमेत बढाएको छ ।

कार्यक्रममा कसलाई सम्मान गरियो भन्ने समाचारभन्दा सम्मान वितरणका तस्बिर बढी चर्चामा आउन सक्छन् । सम्मानित व्यक्तिको वास्तविक योगदानभन्दा उनको तस्बिरमा आएका लाइक र कमेन्टलाई उपलब्धिको रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । आयोजकले कार्यक्रम सफल भएको घोषणा गर्छन्, सम्मानित व्यक्ति खुसी हुन्छन् र समर्थकले बधाई दिन्छन् । तर, त्यसपछि समाजले के पायो भन्ने प्रश्न भने ओझेलमा पर्न सक्छ ।

सामाजिक सञ्जालमा धेरै प्रतिक्रिया आउनु सम्मानको औचित्य प्रमाणित गर्ने आधार होइन । लोकप्रियता र योगदान एउटै कुरा होइनन् । कुनै व्यक्ति चर्चित हुन सक्छ । तर, चर्चित हुनु र समाजका लागि उल्लेखनीय काम गर्नुबीच फरक छ । त्यसैगरी, धेरै प्रचार नगरी निरन्तर सामाजिक सेवा गर्ने व्यक्तिको योगदान पनि कम महत्त्वपूर्ण हुँदैन ।

समाजले व्यक्तिको वास्तविक मूल्याङ्कन गर्न उसको काम, व्यवहार, इमानदारी र सार्वजनिक हितप्रतिको प्रतिबद्धता हेर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरिएका तस्बिर र भिडियोले कार्यक्रमको दृश्य देखाउन सक्छन् । तर, सम्मानित व्यक्तिको सम्पूर्ण योगदानको प्रमाण बन्न सक्दैनन् ।

सम्मानलाई प्रचारको माध्यम मात्र बनाइयो भने यसले समाजमा गलत सन्देश दिन सक्छ । राम्रो काम गर्ने व्यक्तिभन्दा राम्रो सम्बन्ध बनाउने व्यक्तिले बढी अवसर पाउने अवस्था सिर्जना भयो भने निःस्वार्थ सेवा गर्नेहरू निरुत्साहित हुन सक्छन् । त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा सम्मानको तस्बिर सार्वजनिक गर्नु गलत होइन, तर त्यो तस्बिरले प्रतिनिधित्व गर्ने योगदान र सामाजिक सन्देश पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ ।

दशैँको उत्सव, मन्दिरको गरिमा र सम्मानको औचित्य
अहिले दशैँजस्ता ठूला धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वका अवसरमा मन्दिर र शक्तिपीठहरूमा भक्तजनको भीड लाग्छ । धार्मिक आस्था, पारिवारिक भेटघाट, सामूहिक पूजा र सांस्कृतिक उत्साहले समुदायलाई जोड्ने काम गर्छ । यही समयमा विभिन्न क्लब, युवा समूह र सामाजिक संस्थाले मेला व्यवस्थापन, सरसफाइ, स्वयंसेवा, सुरक्षा समन्वय तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्नु सकारात्मक अभ्यास हो ।

तर, धार्मिक उत्सवको यही वातावरणमा आयोजना हुने सम्मान कार्यक्रमको उद्देश्य र प्राथमिकतामाथि पनि बहस आवश्यक छ । मन्दिरको प्राङ्गणमा कसैलाई सम्मान गर्नु आफैँमा अनुचित होइन । धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा योगदान दिने व्यक्तिलाई मन्दिरकै परिसरमा सम्मान गर्दा त्यसले सकारात्मक सन्देश दिन सक्छ । तर, सम्मान कार्यक्रमले धार्मिक गतिविधि, भक्तजनको सुविधा र मन्दिरको व्यवस्थापनलाई ओझेलमा पार्न थाल्यो भने प्राथमिकतामाथि प्रश्न उठ्नु स्वभाविक हुन्छ ।

मन्दिर कुनै व्यक्तिको निजी प्रतिष्ठा निर्माण गर्ने स्थल होइन । यो समुदायको आस्था, इतिहास, परम्परा र सामूहिक विश्वाससँग जोडिएको स्थान हो । यहाँ मानिसहरू पूजा गर्न, मनोकामना व्यक्त गर्न, मानसिक शान्ति खोज्न र आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिन आउँछन् । त्यसैले मन्दिरमा हुने हरेक गतिविधिले यसको धार्मिक मर्यादा र सामुदायिक हितलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ ।

दशैँका बेला मन्दिरमा भक्तजनको चाप व्यवस्थापन गर्ने, सरसफाइ कायम राख्ने, खानेपानी र प्राथमिक उपचारको व्यवस्था मिलाउने, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि सहज पहुँच सुनिश्चित गर्ने र धार्मिक विधिलाई व्यवस्थित बनाउने काम अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । यी कामले प्रत्यक्ष रूपमा भक्तजनलाई लाभ पुर्याउँछन् र मन्दिरको प्रतिष्ठा बढाउँछन् ।

यदि सामाजिक संस्थाले यस्ता कामसँगै योगदानकर्तालाई सम्मान गर्ने कार्यक्रम आयोजना गर्छ भने त्यसको प्रभाव अझ सकारात्मक हुन सक्छ । तर, कार्यक्रमको अधिकांश ऊर्जा सम्मान वितरण, मञ्च व्यवस्थापन र प्रचारमा खर्च हुने अनि मन्दिरको आधारभूत व्यवस्थापन बेवास्तामा पर्ने अवस्था आयो भने संस्थाले आफ्ना प्राथमिकताबारे पुनर्विचार गर्नुपर्छ ।

धार्मिक स्थलको गरिमा त्यहाँ आयोजना हुने कार्यक्रमको भव्यताले मात्र निर्धारण हुँदैन । त्यहाँ कायम राखिएको स्वच्छता, धार्मिक अनुशासन, सांस्कृतिक निरन्तरता र भक्तजनले पाउने सुविधाले पनि त्यसको गरिमा निर्धारण गर्छ ।

मन्दिरमा चढाइएको सामग्री र सहयोगको पारदर्शिता किन आवश्यक छ?
धार्मिक आस्था व्यक्तिगत विश्वासको विषय हो । भक्तजनले मन्दिरमा श्रद्धापूर्वक चढाउने चुनरी, फूल, प्रसाद, धार्मिक सामग्री तथा आर्थिक सहयोग उनीहरूको आस्था र विश्वाससँग जोडिएका हुन्छन् । त्यस्ता सामग्रीको व्यवस्थापन र उपयोग गर्दा धार्मिक परम्परा, मन्दिरको आवश्यकता र भक्तजनको भावनालाई ध्यानमा राख्नुपर्छ ।

यदि मन्दिरमा चढाइएका सामग्री वा भक्तजनबाट प्राप्त सहयोगलाई सामाजिक कार्यक्रमका लागि प्रयोग गरिन्छ भने त्यसको उद्देश्य र प्रक्रिया स्पष्ट हुनु आवश्यक छ । सामग्री मन्दिरकै धार्मिक प्रयोजनमा प्रयोग गरिएको हो, व्यवस्थापन समितिको स्वीकृतिमा सामाजिक हितका लागि उपयोग गरिएको हो वा कुनै अन्य प्रयोजनमा खर्च गरिएको हो भन्ने विषय पारदर्शी हुनुपर्छ ।

यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—मन्दिरमा चढाइएको हरेक सामग्री सधैँ एउटै प्रयोजनमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष सबै अवस्थामा सही नहुन सक्छ । कतिपय मन्दिरमा परम्परा, व्यवस्थापनको निर्णय र धार्मिक आवश्यकताअनुसार सामग्रीको पुनःप्रयोग वा वितरण गर्ने अभ्यास पनि हुन सक्छ । त्यसैले वास्तविक अवस्था, प्रचलित परम्परा र सम्बन्धित व्यवस्थापनको निर्णय नबुझी कुनै व्यक्ति वा संस्थामाथि आरोप लगाउनु उचित हुँदैन ।

तर, सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठेमा त्यसको तथ्यगत जवाफ दिनु सम्बन्धित पक्षको जिम्मेवारी हो । सामग्री कहाँबाट प्राप्त भयो, कसरी उपयोग गरियो र त्यसबाट मन्दिर वा समुदायलाई के लाभ पुग्यो भन्ने विवरण उपलब्ध गराउँदा अनावश्यक विवाद घट्छ । पारदर्शिताले धार्मिक संस्थाप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँदैन, बरु अझ बलियो बनाउँछ ।

भक्तजनले चढाएको सामग्रीको उपयोगबारे प्रश्न गर्नु धार्मिक आस्थाको अपमान होइन । धार्मिक सम्पत्तिको उचित व्यवस्थापन, सार्वजनिक सहयोगको सदुपयोग र संस्थागत जवाफदेहिताको माग गर्नु सामाजिक जिम्मेवारी हो । आलोचनालाई व्यक्तिगत आक्रमणका रूपमा लिनुभन्दा तथ्य र प्रमाणका आधारमा जवाफ दिने संस्कार विकास गर्नु आवश्यक छ ।

गम्छा, दोसल्ला र प्रमाणपत्रभन्दा ठूलो हुन्छ योगदान
गम्छा, दोसल्ला वा प्रमाणपत्र आफैँमा निरर्थक वस्तु होइनन् । सम्मानका प्रतीकका रूपमा तिनको आफ्नै महत्त्व छ । कसैले वर्षौंको परिश्रमपछि समाजमा उल्लेखनीय योगदान गरेको छ र उसको कामको कदरस्वरूप दोसल्ला वा प्रमाणपत्र प्रदान गरिन्छ भने त्यो व्यक्तिका लागि स्मरणीय क्षण हुन सक्छ ।

समस्या प्रतीकमा नभई प्रतीकलाई नै सम्मानको सम्पूर्ण अर्थ मान्ने प्रवृत्तिमा छ । सम्मानको प्रतीकले योगदानको प्रतिनिधित्व गर्नुपर्छ, योगदानको विकल्प बन्नु हुँदैन ।

कसैलाई सम्मान गर्दा उनको कामबारे दुई शब्द बोल्नु, उनले समाजमा पुर्याएको योगदानको चर्चा गर्नु र त्यसबाट अरूले सिक्न सक्ने पक्ष सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छ । यसो गर्दा सम्मानित व्यक्तिले प्राप्त गर्ने खुसी व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित रहँदैन, उनको काम समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत पनि बन्छ ।

उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिले वर्षौंदेखि मन्दिरको सरसफाइमा योगदान दिएको छ भने सम्मान कार्यक्रममा उनको त्यही कामको चर्चा हुनुपर्छ । कसैले विपन्न बालबालिकाको शिक्षामा सहयोग गरेको छ भने त्यसको प्रभाव बताइनुपर्छ । कुनै पत्रकारले सामाजिक विकृति, सार्वजनिक अनियमितता वा नागरिकका समस्यालाई निरन्तर उठाएको छ भने उसको सम्मान पत्रकारिताको जिम्मेवारी र सार्वजनिक हितमा पुर्याएको योगदानसँग जोडिनुपर्छ ।

यसले सम्मानको मापदण्डलाई स्पष्ट बनाउँछ । साथै, भविष्यमा सम्मानित हुन चाहने व्यक्तिलाई पनि समाजका लागि काम गर्न प्रेरित गर्छ । सम्मानको उद्देश्य व्यक्ति विशेषलाई खुसी पार्नु मात्र नभई समाजमा असल कामको मूल्य स्थापित गर्नु पनि हो ।

सम्मान र राजनीतिक स्वार्थबीचको सीमारेखा
सामाजिक तथा धार्मिक कार्यक्रमले समुदायलाई एकताबद्ध बनाउने महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् । यस्ता कार्यक्रममा विभिन्न विचार, पेसा र पृष्ठभूमिका मानिस सहभागी हुन्छन् । सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय व्यक्तिहरूको उपस्थिति पनि स्वाभाविक हो । सामाजिक संस्थाले राजनीतिक, प्रशासनिक वा अन्य क्षेत्रमा योगदान गरेका व्यक्तिलाई सम्मान गर्न नपाउने भन्ने होइन ।

तर, सम्मानको निर्णय व्यक्तिगत स्वार्थ, भविष्यको लाभ वा राजनीतिक निकटताबाट प्रभावित भएको आशङ्का उत्पन्न भयो भने संस्थाले आफ्नो निर्णयको औचित्य स्पष्ट पार्न सक्नुपर्छ । कसैलाई चुनावका बेला सहयोग लिन, आफ्नो समूहको प्रभाव विस्तार गर्न वा भविष्यमा कुनै सुविधा प्राप्त गर्ने अपेक्षाले सम्मान गरिएको हो भन्ने कुरा प्रमाणबिना निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । तर, सम्मान कार्यक्रम बारम्बार निश्चित समूहका व्यक्तिमा सीमित हुन्छ, योगदानको मापदण्ड सार्वजनिक हुँदैन र निर्णय प्रक्रियामा निष्पक्षता देखिँदैन भने प्रश्न उठ्ने आधार तयार हुन्छ ।

सामाजिक संस्थाको विश्वसनीयता निष्पक्षतामा निर्भर हुन्छ । संस्थाले आफ्ना पदाधिकारी, सदस्य, समर्थक र नजिकका व्यक्तिलाई मात्र प्राथमिकता दिने हो भने अरू योगदानकर्ताले आफूलाई उपेक्षित महसुस गर्न सक्छन् । त्यसैले सम्मानका लागि स्पष्ट मापदण्ड बनाउनु, सम्भावित व्यक्तिको योगदानको मूल्याङ्कन गर्नु र निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी राख्नु आवश्यक छ ।

सम्मानलाई व्यक्तिगत सम्बन्ध व्यवस्थापनको माध्यम बनाउनु हुँदैन । कुनै व्यक्तिसँग सम्बन्ध राम्रो हुनु सम्मानको आधार बन्न सक्दैन, जसरी कसैसँग व्यक्तिगत मतभेद हुनु उसको योगदान अस्वीकार गर्ने आधार बन्नु हुँदैन । सम्मानको निर्णय व्यक्तिको काम र सामाजिक प्रभावका आधारमा हुनुपर्छ ।

मिथिलाको सांस्कृतिक पहिचान संरक्षणमा क्लबहरूको भूमिका
मिथिला भौगोलिक क्षेत्रको नाम मात्र होइन । यो भाषा, कला, साहित्य, लोकपरम्परा, धार्मिक आस्था र सामुदायिक जीवनको लामो इतिहास बोकेको सांस्कृतिक सभ्यता हो । यसको पहिचान संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी राज्य, सांस्कृतिक संस्था, स्थानीय समुदाय, कलाकार, सञ्चारमाध्यम र नयाँ पुस्तासँग जोडिएको छ ।

दशैँका अवसरमा मन्दिर र शक्तिपीठहरूमा आयोजना हुने गतिविधिले धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिन्छन् । तर, धार्मिक परम्परा जोगाउनु भनेको पूजा र आराधनामा मात्र सीमित हुनु होइन । त्यससँग जोडिएका लोकगीत, लोकनृत्य, मौखिक इतिहास, परम्परागत वाद्यवादन, स्थानीय कला र सामुदायिक संस्कारलाई पनि संरक्षण गर्नु आवश्यक छ ।

मिथिलाको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बोकेको झिझिया यसको एउटा उदाहरण हो । झिझिया मनोरञ्जनका लागि प्रस्तुत गरिने नृत्य मात्र नभई यो लोकविश्वास, सामुदायिक सहभागिता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक अभ्याससँग जोडिएको छ । यस्ता परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन स्थानीय क्लब र सामाजिक संस्थाले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् ।

स्थानीय कलाकारलाई अवसर दिने, परम्परागत नृत्य तथा गीतको अभिलेखीकरण गर्ने, सांस्कृतिक प्रतियोगिता आयोजना गर्ने, बालबालिका र युवालाई मौलिक संस्कृतिसँग परिचित गराउने तथा पुराना धार्मिक विधि र परम्पराको अध्ययन गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । यस्ता कामको प्रभाव तत्कालीन प्रचारभन्दा धेरै दीर्घकालीन हुन्छ ।

यदि कुनै क्लबले दशैँका अवसरमा कार्यक्रम आयोजना गर्छ भने उसले सम्मान वितरणसँगै सांस्कृतिक संरक्षणलाई पनि प्राथमिकता दिन सक्छ । स्थानीय कलाकारको योगदानको कदर गर्न सकिन्छ, पुराना संस्कृतिका जानकार व्यक्तिसँग संवाद आयोजना गर्न सकिन्छ र लोपोन्मुख परम्पराको संरक्षणका लागि योजना बनाउन सकिन्छ ।

सम्मानलाई सांस्कृतिक संरक्षणसँग जोड्न सकियो भने एउटा कार्यक्रमले तत्कालीन चर्चा मात्र नभई दीर्घकालीन सामाजिक उपलब्धि पनि हासिल गर्न सक्छ ।

क्लबहरूका लागि केही आत्मसमीक्षाका प्रश्न
हरेक सामाजिक संस्था समयसमयमा आफ्ना गतिविधिको समीक्षा गर्न सक्षम हुनुपर्छ । सम्मान कार्यक्रम आयोजना गर्नुअघि आयोजकले केही आधारभूत प्रश्नमा स्पष्टता खोज्न सक्छन् । सम्मानित हुन लागेका व्यक्तिले समाजका लागि के योगदान दिएका छन्? उनको कामको मूल्याङ्कन गर्ने आधार के हो? सम्मानको निर्णय निष्पक्ष प्रक्रियाबाट भएको छ कि छैन? कार्यक्रमबाट समुदायले के सिक्न सक्छ? मन्दिर वा धार्मिक संस्थासँग जोडिएको गतिविधि हो भने त्यसले धार्मिक मर्यादा र व्यवस्थापनलाई कति प्राथमिकता दिएको छ?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु आयोजकको अपमान होइन । बरु संस्थालाई अझ जिम्मेवार र विश्वसनीय बनाउने अवसर हो । सम्मानको मापदण्ड स्पष्ट हुँदा आयोजकले कसैलाई मनपरी सम्मान गरेको आरोपबाट बच्न सक्छन् । सम्मानित व्यक्तिको योगदान सार्वजनिक हुँदा उनको प्रतिष्ठा पनि बलियो हुन्छ ।

सामाजिक संस्थाले सम्मानलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन वार्षिक योगदान मूल्याङ्कन प्रणाली विकास गर्न सक्छन् । समाजसेवा, संस्कृति संरक्षण, शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण, पत्रकारिता र सार्वजनिक हितका क्षेत्रमा योगदान गरेका व्यक्तिका कामको अभिलेख राख्न सकिन्छ । स्थानीय समुदायबाट सुझाव लिन सकिन्छ र सम्मानित हुने व्यक्तिको चयनमा निष्पक्षता कायम गर्न सकिन्छ ।

यस कार्यले सम्मानको संस्कृतिलाई व्यक्तिगत इच्छाबाट संस्थागत प्रक्रियातर्फ लैजान मद्दत गर्छ । सम्मान वितरणको निर्णय केही व्यक्तिको निजी विवेकमा मात्र निर्भर नरही सार्वजनिक रूपमा स्वीकार्य मापदण्डमा आधारित हुन सक्छ ।

सम्मानलाई पुनः अर्थपूर्ण बनाउने समय
हाम्रो समाजमा सम्मानको परम्परा हराउनुपर्ने आवश्यकता छैन । बरु यसलाई अझ परिष्कृत, पारदर्शी र अर्थपूर्ण बनाउनु आवश्यक छ । सम्मानको अवमूल्यन भइरहेको छ भन्ने चिन्ता व्यक्त गर्नु सम्मानको विरोध गर्नु होइन । यो सम्मानको वास्तविक मूल्य जोगाउन गरिएको आग्रह हो ।

सामाजिक संस्थाले सम्मानित व्यक्तिको नाम सार्वजनिक गर्दा उनको योगदान पनि उल्लेख गर्नुपर्छ । सम्मानका लागि स्पष्ट मापदण्ड बनाउनुपर्छ । संस्थाको निर्णयमा नातावाद, समूहगत पक्षपात वा व्यक्तिगत स्वार्थको आशङ्का नआउने गरी प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ । धार्मिक स्थलसँग सम्बन्धित कार्यक्रम आयोजना गर्दा मन्दिरको गरिमा, भक्तजनको सुविधा र धार्मिक सम्पत्तिको उचित व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

त्यस्तै, सम्मानित व्यक्तिले पनि सम्मानलाई व्यक्तिगत उपलब्धि वा प्रचारको अवसरका रूपमा मात्र लिनु हुँदैन । सम्मानले जिम्मेवारी बढाउँछ भन्ने भावना राख्नुपर्छ । समाजले कुनै व्यक्तिको योगदानको कदर गरेको छ भने त्यो व्यक्तिले आगामी दिनमा पनि सकारात्मक कामलाई निरन्तरता दिनु सम्मानप्रतिको सच्चा प्रतिबद्धता हो ।

सम्मानको वास्तविक शक्ति गम्छा, दोसल्ला वा प्रमाणपत्रमा नभई त्यसले प्रतिनिधित्व गर्ने योगदानमा हुन्छ । प्रमाणपत्र समयसँगै पुरानो हुन सक्छ, दोसल्ला दराजमा थन्किन सक्छ र सामाजिक सञ्जालको तस्बिर केही दिनपछि ओझेलमा पर्न सक्छ । तर, कुनै व्यक्तिले समाजमा गरेको सकारात्मक परिवर्तन, अरूको जीवनमा पुर्याएको सहयोग र नयाँ पुस्तालाई दिएको प्रेरणा लामो समयसम्म जीवित रहन्छ ।

अन्ततः सम्मान कुनै वस्तु होइन, जसलाई इच्छाअनुसार बाँड्न सकियोस् । यो कुनै व्यक्तिगत सम्बन्धको उपहार होइन, जसको प्रतिफल भविष्यमा खोजियोस् । यो लोकप्रियताको प्रमाणपत्र पनि होइन, जसको मूल्य लाइक र कमेन्टले निर्धारण गरोस् ।

सम्मान समाजले कसैको कर्म, इमानदारी, समर्पण र योगदानलाई दिएको नैतिक मान्यता हो । त्यसैले सम्मान बाँड्नुभन्दा पहिले योगदानको मूल्याङ्कन गरौँ, दोसल्ला ओढाउनुभन्दा पहिले व्यक्तिको काम बुझौँ र तस्बिर सार्वजनिक गर्नुभन्दा पहिले त्यसले समाजलाई दिने सन्देशबारे सोचौँ ।

मन्दिरको प्रतिष्ठा त्यहाँ कति जनालाई सम्मान गरियो भन्ने तथ्याङ्कले नभई त्यहाँको धार्मिक आस्था कति सुरक्षित रह्यो, सांस्कृतिक परम्परा कति जोगियो, भक्तजनले कति सुविधा पाए र समुदायको हितमा कति काम भयो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ ।

सम्मानको गरिमा जोगाउने जिम्मेवारी आयोजकको मात्र नभई सम्मानित व्यक्ति र समग्र समाजको पनि हो । किनकि वास्तविक सम्मान मञ्चमा सुरु हुन सक्छ । तर, त्यसको औचित्य समाजमा गरेको कर्मले मात्र प्रमाणित गर्छ ।