जनकपुरधाम, १० भदौ । मधेशमा अहिले एउटा यस्तो सामाजिक संकट विस्तारै गहिरिँदै गएको छ, जसको धुवाँ आकाशमा देखिँदैन । न त यसको आवाजले तत्काल समाजलाई झस्काउँछ । तर, यसको प्रभाव भने मधेशका गाउँबस्ती हुँदै नयाँ पुस्ताको भविष्यसम्म पुगिरहेको छ ।

शिक्षामा घट्दो आकर्षण, बालबालिका तथा किशोरमा बढ्दो लागूऔषधको पहुँच, अपराधप्रतिको बढ्दो आकर्षण, डिजिटल माध्यमबाट हुने ठगी र सजिलो पैसाप्रतिको मोहले मधेशका युवा पुस्तामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको युवा अभियन्ता राहुलराज बताउँछन् ।

उनका अनुसार यो समस्या प्रहरी, विद्यालय वा कुनै एउटा परिवारको मात्र समस्या होइन । यो मधेशको सामाजिक संरचना, राज्यको कार्यक्षमता र नयाँ पुस्ताको भविष्यसँग जोडिएको साझा संकट हो ।

‘मधेशमा एउटा यस्तो आगो लागेको छ, जसको धुवाँ देखिँदैन । आज त्यसको ताप तत्काल महसुस नहोला, तर यसले एउटा पुस्ताको भविष्यलाई भित्रभित्रै जलाइरहेको छ,’ राहुलराजको भनाइ छ ।

विद्यालय छन्, तर विद्यार्थीको भविष्य कहाँ छ?
मधेशका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा विद्यालयको भौतिक उपस्थिति भए पनि शिक्षाप्रतिको आकर्षण कमजोर हुँदै गएको राहुलराजको बुझाइ छ ।

विद्यालयमा विद्यार्थीको नाम दर्ता हुने, शिक्षक आउने–जाने अवस्था रहे पनि बालबालिकालाई विद्यालयमा टिकाइराख्ने वातावरण कमजोर भयो भने त्यसले ठूलो सामाजिक खालीपन सिर्जना गर्ने उनको तर्क छ ।

त्यही खाली ठाउँमा अहिले मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल, गलत संगत, लागूऔषध र छिटो पैसा कमाउने प्रवृत्तिले प्रवेश गरिरहेको उनी बताउँछन् ।

‘विद्यालय कमजोर हुँदै जाँदा बालबालिकाको समय र ऊर्जा अन्यत्र प्रयोग हुन्छ । उनीहरूले मेहनत, अनुशासन र शिक्षाभन्दा तत्काल पैसा, मोबाइल, मोटरसाइकल र विलासितालाई सफलता ठान्न थाले भने त्यो व्यक्तिगत सोचको परिवर्तन होइन, समाजको मूल्य प्रणालीमा आएको संकट हो,’ उनी भन्छन् ।

राहुलराजका अनुसार विशेषगरी किशोरावस्थाका बालबालिका सामाजिक र मनोवैज्ञानिक रूपमा बढी संवेदनशील हुने भएकाले उनीहरूलाई गलत संगतबाट जोगाउने जिम्मेवारी परिवार, विद्यालय, समुदाय र राज्य सबैको हो ।

लागूऔषध: व्यक्तिगत समस्या नभइ सामाजिक संकट
मधेशमा लागूऔषधको समस्या नयाँ होइन । तर, यसको प्रभाव नयाँ पुस्तासम्म पुग्नु चिन्ताको विषय भएको राहुलराज बताउँछन् ।

उनका अनुसार एउटा युवा कुलतमा फस्दा त्यसको असर एउटा परिवारमा देखिन्छ । तर, ठूलो संख्यामा किशोर तथा युवा लागूऔषधको चपेटामा पर्दै गए भने त्यसको असर सिंगो समाजको उत्पादनशील क्षमता र भविष्यमा पर्छ ।

‘आज कुलतमा फसेको एउटा बालक भोलि परिवारको आर्थिक आधार बन्नुपर्ने उमेरमा पुग्छ । त्यही उमेरमा ऊ नशामा निर्भर भयो भने उसले आफ्नो मात्र भविष्य बिगार्दैन, परिवार र समाजले पाउन सक्ने सम्भावित योगदानसमेत गुमाउँछ,’ राहुलराजको भनाइ छ ।

उनका अनुसार लागूऔषध नियन्त्रणलाई पक्राउ र कारबाहीको दृष्टिकोणबाट मात्र हेरेर पुग्दैन । यसको आपूर्ति सञ्जाल, प्रयोगकर्ताको सामाजिक अवस्था, पुनःस्थापना, मनोसामाजिक परामर्श, विद्यालयको भूमिका र परिवारको निगरानीलाई समेत एउटै ढाँचामा हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

नशापछि अपराधतर्फको यात्रा
राहुलराजले उठाएको अर्को गम्भीर विषय लागूऔषध र अपराधबीच देखिन थालेको सम्बन्ध हो ।

डिजिटल प्रविधिको विस्तारसँगै अपराधको स्वरूप पनि बदलिएको उनको भनाइ छ ।

पहिले अपराध गर्न भौतिक रूपमा मानिस वा कुनै स्थानमा पुग्नुपर्ने अवस्था थियो । अहिले मोबाइल, सिमकार्ड, सामाजिक सञ्जालका अकाउन्ट र डिजिटल वालेट प्रयोग गरेर टाढै बसेर समेत ठगी गर्न सकिने अवस्था आएको छ ।

‘डिजिटल प्रविधि आफैं समस्या होइन । समस्या प्रविधिको गलत प्रयोग हो । जब बेरोजगार वा गलत संगतमा परेका युवालाई छोटो समयमा पैसा कमाउने बाटो देखाइन्छ, त्यहाँबाट साइबर अपराधतर्फ आकर्षण बढ्न सक्छ,’ उनी भन्छन् ।

यस्ता गतिविधिबाट आएको पैसा नशा, महँगा मोबाइल, मोटरसाइकल, पार्टी र विलासितामा खर्च हुने प्रवृत्ति देखिएमा अपराध र नशाबीचको सम्बन्ध अझ जटिल बन्ने राहुलराजको विश्लेषण छ ।

उनका अनुसार यस्तो चक्रलाई समयमै रोक्न नसकिए अपराधले नशालाई आर्थिक स्रोत दिने र नशाले अपराधलाई निरन्तरता दिने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ ।

अपराध सामान्य बन्नु झनै खतरनाक
समाजमा अपराध हुनु नयाँ कुरा होइन । तर, अपराधलाई समाजले सामान्य रूपमा स्वीकार गर्न थाल्नु अझ गम्भीर संकट भएको राहुलराज बताउँछन् ।

गाउँ टोलमा कसले के गरिरहेको छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि मानिसहरू मौन बस्ने, अभिभावकले आफ्ना बालबालिकाको संगतबारे जानकारी हुँदाहुँदै पनि बेवास्ता गर्ने तथा बारम्बार उही प्रकृतिका घटनाहरू दोहोरिँदा पनि त्यसलाई सामान्य रूपमा लिने प्रवृत्तिले अपराधको सामाजिक स्वीकार्यता बढाउन सक्ने उनको भनाइ छ ।

‘आज एउटा किशोरले अर्को किशोरलाई अपराधको बाटो देखाउँछ । भोलि उसले अर्को पुस्तालाई त्यही बाटो देखाउन सक्छ । यसरी अपराध पनि पुस्तान्तरण हुन सक्छ,’ उनी भन्छन् ।

यही कारण अपराध नियन्त्रणलाई प्रहरीको जिम्मेवारीका रूपमा हेर्न नहुने उनको तर्क छ । परिवार, विद्यालय, स्थानीय सरकार, समुदाय, सञ्चारमाध्यम र सुरक्षा निकायबीच समन्वय आवश्यक रहेको उनी बताउँछन् ।

पक्राउपछि फेरि उही गतिविधि किन?
अपराधमा संलग्न भएको आरोपमा पक्राउ परेका व्यक्तिहरू कानुनी प्रक्रियापछि पुनः बाहिर आएर उही गतिविधिमा संलग्न हुने गरेको जनगुनासोप्रति पनि राहुलराजले प्रश्न उठाएका छन् ।

उनका अनुसार पक्राउ गर्नु आफैंमा अन्तिम समाधान होइन । अनुसन्धान प्रभावकारी हुनुपर्छ, प्रमाण संकलन वैज्ञानिक हुनुपर्छ र कानुनी प्रक्रियाले दोषीलाई कारबाही तथा निर्दोषलाई संरक्षण गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ ।

‘कसैलाई पक्राउ गर्नु र दोषी प्रमाणित गर्नु फरक कुरा हो । प्रमाणको अभावमा कसैलाई दोषी ठहर गर्न सकिँदैन । तर, एउटै क्षेत्रमा एउटै प्रकृतिका अपराध बारम्बार भइरहेका छन् भने त्यसको गहिरो अनुसन्धान किन भइरहेको छैन भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वभाविक हो,’ राहुलराज भन्छन् ।

उनका अनुसार कारबाही प्रभावकारी नभएको जनधारणा बलियो हुँदै गए राज्य संयन्त्रप्रतिको विश्वास कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले प्रहरी कारबाहीसँगै अनुसन्धान प्रणाली, अभियोजन प्रक्रिया र न्यायिक प्रक्रियाबीचको समन्वयलाई पनि प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ ।

प्रश्न धेरै छन्, उत्तर तथ्यमा खोजिनुपर्छ
मधेशमा शिक्षा कमजोर हुँदै जानु, युवामा लागूऔषधको प्रभाव बढ्नु, अपराधका घटना दोहोरिनु र राज्य संयन्त्रप्रति जनविश्वास कमजोर हुनु—यी सबै विषयलाई छुट्टाछुट्टै हेरेर मात्र समस्या समाधान नहुने राहुलराजको भनाइ छ ।

‘के यी सबै घटनाहरू एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्? यसको उत्तर प्रमाणबिना दिन मिल्दैन । तर, प्रश्न उठाउन भने मिल्छ र तथ्यका आधारमा अनुसन्धान गर्नैपर्छ,’ उनी भन्छन् ।

उनका अनुसार अनुसन्धानले केही महत्वपूर्ण प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्छ । लागूऔषधको आपूर्ति कहाँबाट भइरहेको छ? यसको आर्थिक सञ्जाल कसरी सञ्चालन हुन्छ? साइबर ठगीबाट आएको पैसा कहाँ पुग्छ? अपराधमा संलग्न समूहहरूबीच कस्तो सम्बन्ध छ? एउटै प्रकृतिका अपराध दोहोरिनुको कारण के हो? र, सुरक्षा तथा न्यायिक प्रणालीको कुन तहमा कमजोरी छ?

यी प्रश्न उठाउनु कुनै व्यक्ति वा संस्थामाथि आरोप लगाउनु नभई समस्याको वास्तविक जरो पहिचान गर्ने प्रयास भएको उनको भनाइ छ ।

राजनीतिक उपलब्धिभन्दा सामाजिक निर्माण महत्वपूर्ण
मधेशले राजनीतिक अधिकार, पहिचान, प्रतिनिधित्व र संघीयताको प्रश्नमा लामो संघर्ष गरेको छ । ती संघर्षबाट प्राप्त उपलब्धिहरू आफ्नै ठाउँमा महत्वपूर्ण भए पनि अब राजनीतिक उपलब्धिलाई सामाजिक र मानवीय विकाससँग जोड्नुपर्ने राहुलराज बताउँछन् ।

‘राजनीतिक प्रतिनिधित्व भयो तर विद्यालयको अवस्था सुध्रिएन भने त्यसको अर्थ के रहन्छ? स्थानीय सरकार आयो तर गाउँको बच्चा विद्यालय जान छाड्यो भने हामीले के परिवर्तन गर्‍यौँ? संघीयता आयो तर युवाले आफ्नो भविष्य आफ्नै समाजमा देख्न सकेन भने हाम्रो उपलब्धिको मूल्याङ्कन कसरी गर्ने?’ उनी प्रश्न गर्छन् ।

उनका अनुसार अब मधेशको राजनीतिक बहस सत्ता, पद र प्रतिनिधित्वमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । शिक्षा, रोजगारी, सीप, स्वास्थ्य, खेलकुद, डिजिटल साक्षरता, लागूऔषध नियन्त्रण र युवाको भविष्यलाई राजनीतिक प्राथमिकताको केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

आजको बालक नै भोलिको मधेश हो
राहुलराजका अनुसार मधेशको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यहाँको भूगोल वा राजनीतिक शक्ति नभई यहाँका बालबालिका र युवा हुन् ।

आज १० वर्षको बालक भोलि शिक्षक, चिकित्सक, इन्जिनियर, किसान, उद्यमी, कर्मचारी, पत्रकार वा राजनीतिक नेतृत्व बन्न सक्छ । तर, त्यही बालक आज विद्यालयबाट बाहिरिँदैछ, लागूऔषधको चपेटामा पर्दैछ वा अपराधलाई सफलताको बाटो ठान्दैछ भने समाजले एउटा बालक मात्र गुमाइरहेको हुँदैन ।

‘हामी एउटा सम्भावित शिक्षक गुमाइरहेका हुन्छौँ, एउटा सम्भावित चिकित्सक गुमाइरहेका हुन्छौँ, एउटा सम्भावित वैज्ञानिक, उद्यमी र नेतृत्व गुमाइरहेका हुन्छौँ । हजारौँ सम्भावना यसरी नै हराउँदै गए भने कुनै पनि समाजको भविष्य सुरक्षित रहँदैन,’ राहुलराजको भनाइ छ ।

अब पनि समय छ
मधेशमा देखिएको यो संकटलाई निराशाको विषय मात्र बनाएर समाधान नहुने उनको धारणा छ ।

समस्या गम्भीर भए पनि समयमै पहिचान गरेर राज्य, समाज र परिवारले संयुक्त रूपमा काम गरे अवस्था परिवर्तन गर्न सकिने उनी बताउँछन् ।

विद्यालयमा बालबालिकाको नियमित उपस्थिति सुनिश्चित गर्ने, गुणस्तरीय शिक्षा दिने, युवाका लागि रोजगारी तथा सीपका अवसर सिर्जना गर्ने, खेलकुद र सिर्जनात्मक गतिविधि विस्तार गर्ने, लागूऔषधको आपूर्ति नियन्त्रणसँगै पुनःस्थापना कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउने र साइबर अपराधबारे युवालाई सचेत गराउने कामलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने उनको सुझाव छ ।

त्यस्तै, अपराध अनुसन्धानलाई राजनीतिक वा सामाजिक दबाबबाट मुक्त राख्दै प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान र प्रभावकारी अभियोजनको वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने उनी बताउँछन् ।

राहुलराजका लागि अहिलेको मुख्य प्रश्न यही हो—मधेशले आफ्नो भविष्य कसरी बचाउने?

आगो लागेको घरमा धुवाँ देखिन्छ, मानिसहरू दौडिन्छन् र आगो निभाउने प्रयास गर्छन् । तर, अहिले मधेशले सामना गरिरहेको संकट त्यस्तो आगो होइन । यसको ताप विस्तारै बढिरहेको छ । यसको असर आज पूर्ण रूपमा देखिन नपाए पनि यसको परिणाम केही वर्षपछि निकै गम्भीर हुन सक्छ ।

त्यसैले शिक्षा कमजोर हुँदै गएको, बालबालिका तथा युवा लागूऔषधमा फस्दै गएको, अपराधप्रतिको आकर्षण बढ्दै गएको र राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर हुँदै गएको विषयलाई सामान्य घटनाका रूपमा मात्र हेर्न नहुने राहुलराजको निष्कर्ष छ ।

‘आज हामीले यो आगो देखेनौँ भने पनि भोलि यसको तापबाट बच्न सक्दैनौँ । मधेशको भविष्य बचाउने हो भने आजै बालबालिकालाई विद्यालयमा, युवालाई सीप र रोजगारीमा तथा समाजलाई कानुनी शासन र जिम्मेवारीको बाटोमा फर्काउनुपर्छ । एउटा पुस्ता हराएपछि त्यसलाई फर्काउन सकिँदैन । त्यसैले अहिले नै सचेत हुनुपर्छ ।’

मधेशको भविष्यबारे बहस गर्दा अब प्रश्न केवल कसको सरकार? कसको प्रतिनिधित्व? भन्ने मात्र होइन, कस्तो समाज? कस्तो शिक्षा? कस्तो युवा? र, कस्तो भविष्य? भन्ने पनि हुनुपर्ने देखिन्छ ।