जनकपुरधाम, २६ साउन । नेपाली, मैथिली र हिन्दी भाषाका साहित्यकार, भाषाविद् तथा लामो समय त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा नेपाली विषय अध्यापन गरेका वरिष्ठ साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमलको निधन भएको छ ।

७९ वर्षको उमेरमा मंगलबार बिहान प्रादेशिक अस्पताल जनकपुरधाममा उपचारको क्रममा उनको निधन भएको परिवारले जनाएको छ ।

उनका कान्छा छोरा विभाष लाभका अनुसार सोमबार राति करिब साढे ११ बजेसम्म परिवारसँग कुराकानी गरिरहेका विमल अचानक अस्वस्थ भएका थिए ।

तत्काल उपचारका लागि प्रादेशिक अस्पताल लगिए पनि उपचारकै क्रममा उनको निधन भएको हो ।

उनको पार्थिव शरीर अहिले जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका–१० देवीचोकस्थित आफ्नै निवासमा अन्तिम श्रद्धाञ्जलीका लागि राखिएको छ ।

उनको आजै दिउँसो ३ बजे जनकपुरधामस्थित स्वर्गद्वारीमा अन्त्येष्टि गरिने छ ।

विमलको निधनसँगै नेपाली तथा मैथिली साहित्यले एउटा लामो र सक्रिय साहित्यिक यात्राको अन्त्य भएको छ ।

विशेषगरी जनकपुरधाम र मिथिलाको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक जीवनलाई नेपाली साहित्यको आख्यानमा स्थापित गर्ने साहित्यकारका रूपमा उनको विशिष्ट पहिचान थियो ।

जनकपुरधामको माटोबाट नेपाली साहित्यको राष्ट्रिय यात्रासम्म
डा. राजेन्द्र विमलको जन्म सन् १९४७ मार्च २६ अर्थात् विसं २००३ सालतिर खिरखिरिया गाउँमा भएको थियो ।

बाल्यकालदेखि नै साहित्यप्रति उनको गहिरो रुचि थियो । पारिवारिक वातावरणमै प्रारम्भिक शिक्षा पाएका विमलले निकै कम उमेरमै साहित्यिक लेखन सुरु गरेका थिए ।

प्रकाशित विवरणअनुसार उनले पाँच वर्षको उमेरमै विद्यालयमा उच्च कक्षाबाट औपचारिक शिक्षा सुरु गरेका थिए । विसं २०१८ सालमा एसएलसी, २०२० सालमा आईए हुँदै उनले उच्च शिक्षा हासिल गरेका थिए ।

उनको साहित्यिक यात्राको प्रारम्भ किशोरावस्थामै भएको थियो । करिब १५–१६ वर्षको उमेरमा उनको मैथिली कथा ‘मुइल बच्चा’ ‘मिथिला मिहिर’मा प्रकाशित भएको विवरण भेटिन्छ । त्यसपछि साहित्य उनको जीवनको निरन्तर साधना बन्न पुग्यो ।

साहित्यमा प्रवेश गर्दा उनले आफ्नो वरिपरिको समाजलाई नै लेखनको मूल आधार बनाए । जनकपुर, मिथिला, मधेशको सामाजिक जीवन, यहाँका मानिसका दुःख–सुख, राजनीतिक परिवर्तन, सामाजिक विसङ्गति, असमानता र सीमान्तकृत समुदायका आवाज उनका रचनाका प्रमुख विषय बने ।

चार दशकभन्दा लामो प्राध्यापन यात्रा
डा. विमलको साहित्यिक व्यक्तित्वसँगै उनको शैक्षिक योगदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

उनी विसं २०२९ सालदेखि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा नेपाली विषयको अध्यापनसँग जोडिएका थिए ।

चार दशकभन्दा लामो समयसम्म उनले विशेषगरी मिथिलामा मैथिलीभाषी विद्यार्थीलाई नेपाली भाषा र साहित्य पढाए । मदन पुरस्कार गुठीको अभिलेखले पनि विसं २०२९ देखि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा निरन्तर नेपाली विषय अध्यापन गरेको उल्लेख गरेको छ ।

उनले पद्मकन्या क्याम्पस काठमाडौं, महेन्द्र मोरङ क्याम्पस विराटनगर तथा रामसागर रामस्वरूप क्याम्पस जनकपुरमा समेत अध्यापन गरेको प्रकाशित अन्तर्वार्तामा उल्लेख छ ।

पछिल्लो समय उनी प्राध्यापनबाट अवकाश लिएर जनकपुरमै साहित्यिक तथा बौद्धिक गतिविधिमा सक्रिय थिए ।

भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि गरेका विमल नेपाली, मैथिली र हिन्दी भाषाका अध्येता थिए । अंग्रेजी भाषासँग पनि उनको गहिरो शैक्षिक सम्बन्ध थियो ।

नेपाली र मैथिली दुवै साहित्यमा समान प्रभाव
डा. विमलको साहित्यिक व्यक्तित्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता उनको द्विभाषिक सिर्जनशीलता थियो । उनले नेपाली र मैथिली दुवै भाषामा कथा, कविता, गजल, नाटक, समालोचना तथा अन्य विधामा कलम चलाए ।

नेपाली साहित्यमा ‘राजेन्द्र विमलका कथाहरू’, ‘खहरेको तिर्खा’, ‘मिथिलाको इतिहास, संस्कृति र कला परम्परा’, ‘गद्य, पद्य र नाटक’ तथा बालसाहित्यतर्फ ‘फिस्टी रानी’लगायतका कृति प्रकाशित छन् ।

त्यस्तै, मैथिली भाषामा ‘इतिहासक घाओ’, ‘पचास वर्ष मैथिली कथा’, ‘ई हमरे कथा थिक’, ‘सूर्यास्तसँ पहिने’ तथा ‘सीता’, ‘नौटंकी चलिरहल अछि’, ‘दोहाइ बाबा भुँइयाँ’जस्ता कृति प्रकाशित भएको साहित्यिक अभिलेखमा उल्लेख छ ।

उनको लेखन साहित्यिक मनोरञ्जनमा मात्र सीमित थिएन । समाजमा देखिएका विकृति, राजनीतिक विसङ्गति, सामाजिक विभेद, गरिबी, उत्पीडन र सीमान्तकृत समुदायका समस्या उनका कथाका विषय बने ।

साहित्यिक समीक्षाहरूमा उनको लेखनले राष्ट्रिय एकता, सीमान्तकृत समुदायको संघर्ष, सामाजिक अन्याय, असमानता र अधिकारका प्रश्नलाई उठाएको उल्लेख पाइन्छ ।

‘लङ्का दहन’देखि ‘रातो पासपोर्ट’सम्म
विमलका रचनामध्ये ‘लङ्का दहन’ विशेष चर्चित मानिन्छ । उनको उक्त कथा स्नातक तहको अनिवार्य नेपाली विषयको पाठ्यक्रममा समेत समावेश भएको विवरण छ ।

उनको कथा ‘पोस्टमार्टम’ पनि ‘मधुपर्क’मा प्रकाशित भएपछि निकै चर्चित भएको उनले स्वयं एक अन्तर्वार्तामा बताएका थिए ।

उनका अनुसार उक्त कथा प्रकाशित भएपछि करिब पाँच सय पाठकले प्रतिक्रिया पठाएका थिए र कतिपय दिनमा चार–पाँचवटासम्म पत्र आउने गरेका थिए ।

‘रातो पासपोर्ट’ जस्ता उनका कथामा राजनीतिक विकृति र सार्वजनिक जीवनको विसङ्गतिमाथि तीखो व्यङ्ग्य पाइन्छ । उनको लेखन शैलीमा हास्य र व्यङ्ग्यसँगै सामाजिक आलोचना मिसिएको देखिन्छ ।

विमलका कथाले मधेशको जीवनलाई भौगोलिक पृष्ठभूमिका रूपमा मात्र प्रस्तुत गरेनन् उनले मधेशका मानिसका सामाजिक सम्बन्ध, आकांक्षा, पीडा, संघर्ष र राजनीतिक चेतनालाई नेपाली साहित्यको मूल प्रवाहसँग जोड्ने प्रयास गरे ।

‘आफू जन्मिएको ठाउँको कथा आफैंले लेख्नुपर्छ’
विमलको साहित्यिक चिन्तनको महत्वपूर्ण पक्ष आञ्चलिक लेखन थियो । एक अन्तर्वार्तामा उनले आफू जहाँ जन्मिए, हुर्किए र बसे, त्यही वरिपरिको जीवनलाई लेखनको विषय बनाउने गरेको बताएका थिए ।

उनका लागि आञ्चलिक साहित्य राष्ट्रिय साहित्यको विपरीत नभई राष्ट्रिय साहित्यलाई अझ समृद्ध बनाउने आधार थियो ।

जनकपुरको जीवन नेपाली साहित्यमा पर्याप्त रूपमा नआएको अनुभूति उनलाई थियो । विराटनगरमा अध्यापनका क्रममा साहित्यकार बालकृष्ण पोखरेलसँग भएको संवादले पनि उनलाई मैथिलीमा नेपाली जीवन र जनकपुरको कथा लेख्न प्रेरित गरेको उनले बताएका थिए ।

त्यसपछि जनकपुर र मिथिलाको आफ्नै जीवनलाई साहित्यमा अभिव्यक्त गर्ने अभियानमा उनी अझ सक्रिय भए ।

यसरी हेर्दा डा. विमलको लेखन जनकपुरको साहित्यिक भूगोललाई राष्ट्रिय साहित्यिक नक्सामा स्थापित गर्ने महत्वपूर्ण प्रयास थियो ।

मैथिली साहित्यप्रतिको गहिरो सरोकार
नेपाली भाषाका स्थापित साहित्यकार हुँदाहुँदै विमल मैथिली साहित्यबाट कहिल्यै टाढा भएनन् ।

उनले मैथिली साहित्यमा नेपालभित्रको जीवन र विशेषगरी जनकपुर तथा मिथिलाको सामाजिक यथार्थ आउनुपर्नेमा जोड दिएका थिए ।

उनको दृष्टिमा मैथिली साहित्य भारतको मिथिला क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई नेपालको जनजीवन, पहाड, हिमाल र यहाँको बहुभाषिक समाजलाई पनि समेट्न सक्ने व्यापक साहित्यिक माध्यम हुनुपर्थ्यो ।

त्यही सोचअनुसार उनले मैथिलीमा कथा, गजल र नाटक लेखे । यसले नेपाली मैथिली साहित्यबीचको सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउन उनको भूमिका महत्वपूर्ण बन्यो ।

उनका मैथिली सिर्जनामा सामाजिक यथार्थसँगै राजनीतिक चेतना पनि देखिन्छ । पछिल्लो समय प्रकाशित उनको ‘सत्ता आ साँप’ कवितामा समेत उनले सत्ता, भ्रष्टाचार, सामाजिक अन्याय र आम नागरिकमाथिको दबाबलाई तीखो प्रतीकात्मक भाषामा प्रस्तुत गरेका छन् ।

साहित्यलाई समाज बोल्ने माध्यम मान्थे
डा. विमल साहित्य, सौन्दर्य र मनोरञ्जनका लागि नभई समाजसँग संवाद गर्ने माध्यम हुनुपर्ने मान्यता राख्थे ।

उनले साहित्यकारले समाजमा संकट आउँदा बोल्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका थिए । उनका कथामा सामाजिक तथा राजनीतिक घटनाक्रमप्रति आलोचनात्मक दृष्टि देखिन्छ ।

उनको लेखनले तत्कालीन राजनीतिक घटनामाथि प्रश्न उठाउँदा विवाद पनि निम्त्याएको थियो । विशेषगरी ‘ऐंजेरु’ कथाले मधेश आन्दोलनको राजनीतिक सन्दर्भलाई उठाएपछि केही मधेशवादी नेताहरू असन्तुष्ट बनेको उनले एक अन्तर्वार्तामा बताएका थिए ।

तर, आफूले साहित्यमा समाजमा देखेको यथार्थलाई लेखेको उनको तर्क थियो ।

त्यसैले विमलको साहित्यमा प्रशंसा मात्र नभई प्रश्न गर्ने साहस पनि देखिन्थ्यो ।

बजारमुखी साहित्यप्रति असहमति
विमल पछिल्लो समय साहित्यमा बढ्दै गएको बजारवाद र उपभोक्तावादप्रति पनि आलोचनात्मक थिए ।

उनले लोकप्रियताको नाममा सस्तो र तत्काल बजारमा बिक्ने साहित्य लेख्ने प्रवृत्तिप्रति असहमति जनाएका थिए । आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा आफूले समाजलाई गलत दिशामा लैजाने प्रकारको लेखन नगर्ने उनको धारणा थियो ।

उनको लेखनमा पाठकको मनोरञ्जनसँगै सामाजिक जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिइएको देखिन्छ । यही कारण उनका रचनामा तत्कालीन समाजको दस्तावेजी मूल्य पनि भेटिन्छ ।

‘जगदम्बा–श्री’देखि ‘मधुपर्क सम्मान’सम्म
नेपाली भाषा र साहित्यमा पुर्‍याएको योगदानका लागि डा. राजेन्द्र विमललाई ‘जगदम्बा–श्री २०६६’ बाट सम्मान गरिएको थियो ।

मदन पुरस्कार गुठीका अनुसार उनलाई मिथिला क्षेत्रमा मैथिलीभाषी विद्यार्थीलाई नेपाली भाषामा शिक्षित गराउँदै नेपाली भाषामा अनेक ग्रन्थ सिर्जना गरी नेपाली वाङ्मयलाई समृद्ध बनाएको योगदानका लागि उक्त सम्मान प्रदान गरिएको थियो ।

त्यस्तै मधेश भूमिको जीवन र परिवेशलाई नेपाली आख्यानमा प्रस्तुत गर्दै महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको भन्दै उनलाई ‘मधुपर्क सम्मान २०७६’ बाट समेत सम्मान गरिएको थियो ।

उनलाई नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठान, बेलायतले समेत साहित्य क्षेत्रमा योगदानका लागि सम्मान गरेको थियो । उक्त सम्मानसँगै उनलाई नगद ५० हजार रुपैयाँ प्रदान गरिएको विवरण प्रकाशित छ ।

विमल पछिल्ला वर्षसम्म पनि साहित्यिक कार्यक्रममा सक्रिय थिए । सन् २०२५ मा नेपाल सिर्जनशील लेखक समाजको कार्यक्रममा उनी प्रमुख अतिथिका रूपमा सहभागी हुँदै नेपाली साहित्यलाई विश्वस्तरमा पुर्‍याउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका थिए ।

त्यसैगरी २०८२ सालको मधुपर्क वार्षिकोत्सवमा उनी प्रमुख अतिथिका रूपमा सहभागी भएका थिए । उनले ‘मधुपर्क’सँग आफ्नो सम्बन्ध आमा–छोराको जस्तै रहेको बताएका थिए ।

अन्तिम समयसम्म साहित्यिक सक्रियता
उमेरले ७९ वर्ष पुगिसके पनि डा. विमल सार्वजनिक तथा साहित्यिक गतिविधिबाट पूर्ण रूपमा अलग भएका थिएनन् ।

२०८२ सालमा राजर्षि जनक विश्वविद्यालयको दीक्षान्त समारोहमा उनले विद्यार्थीलाई आफ्नो ज्ञान र सीप राष्ट्र तथा समाजको हितमा प्रयोग गर्न आग्रह गरेका थिए ।

यसबाट पनि उनको जीवनको अन्तिम चरणसम्म शिक्षा, साहित्य र समाजप्रतिको चासो कायम रहेको देखिन्छ ।

जनकपुरमा आयोजना हुने साहित्यिक, सांस्कृतिक तथा बौद्धिक कार्यक्रमहरूमा उनको उपस्थिति र विचारलाई विशेष महत्व दिइन्थ्यो ।

उनी जनकपुरका लागि साहित्यकार मात्र नभई एउटा जीवित साहित्यिक संस्था जस्तै थिए ।

एउटा युगको अवसान
डा. राजेन्द्र विमलको निधनसँगै जनकपुरले आफ्नो एउटा महत्वपूर्ण बौद्धिक आवाज गुमाएको छ ।

उनको जीवनमा शिक्षक, प्राध्यापक, भाषाविद्, कथाकार, कवि, गजलकार, नाटककार, समालोचक र सांस्कृतिक अभियन्ताका विभिन्न परिचय एकैसाथ जोडिएका थिए । तर यी सबै परिचयको केन्द्रमा थियो—साहित्यप्रतिको निरन्तर साधना ।

जनकपुरको देवीचोकबाट सुरु भएको उनको यात्रा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्राध्यापन हुँदै नेपाली र मैथिली साहित्यको राष्ट्रिय परिवेशसम्म फैलियो । उनले आफ्नै माटो, आफ्नै समाज र आफ्नै मानिसका कथा लेखे ।

उनका लागि मिथिला एउटा भूगोल थिएन, त्यो साहित्यको विषय थियो । मधेश राजनीतिक बहसको क्षेत्र थिएन, त्यो मानवीय अनुभूति र जीवनको कथा थियो । जनकपुर जन्मस्थान थिएन, यो उनको सिर्जनाको मूलभूमि थियो ।

त्यसैले डा. राजेन्द्र विमलको निधन एउटा व्यक्तिको मृत्यु मात्र नभई नेपाली र मैथिली साहित्यको एउटा महत्वपूर्ण पुस्ताको अवसानका रूपमा लिइएको छ ।

उनले छाडेर गएको साहित्यिक कृतिहरू, अध्यापनबाट तयार पारेका पुस्ता र जनकपुर–मिथिलाको जीवनलाई नेपाली साहित्यमा स्थापित गर्ने उनको प्रयास नै अब उनको सबैभन्दा ठूलो स्मृति बनेर रहनेछ ।

वरिष्ठ साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमलप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली !