–ज्योति झा
जनकपुरधाम, २० वैशाख । नेपालको तराई भूभागमा फैलिएको एक अनुपम सभ्यता हो—मिथिला । यही भूमिमा जन्म लिइन् पृथ्वीपुत्री सीता । सीतालाई सम्पूर्ण हिन्दू सभ्यताले आदर्श नारी, पतिव्रता र त्यागमयी जननीको रूपमा स्मरण गर्छ । बैशाख शुक्ल नवमी अर्थात् जानकी नवमी, जनकपुरधाममा श्रद्धा र संस्कृतिको भव्य पर्व बनेर उदाउँछ । तर, यो पर्व केवल धार्मिक उत्सव मात्र नभई दिन मिथिलाको गौरव, अस्तित्व र पहिचानको पुनःस्मरण पनि हो ।

राजर्षि जनक, सीताका पिता दक्षिण एशियाकै अद्वितीय राजनीतिक व्यक्तित्व थिए । उनी राजा थिए, दार्शनिक थिए । र, किसान पनि थिए । मिथिलाको माटोलाई हलोले चिर्दै गर्दा उनीभित्रको नेतृत्व शक्ति जन–जनका लागि कर्मशीलताको प्रतीक बन्यो ।

यही कारण हो, जब उनी खेत जोत्दछन् र त्यहीँबाट सीताको जन्म हुन्छ, त्यो सत्ताको वैधता माटोबाट आऊनुपर्छ भन्ने सन्देश पनि हो । आजको राज्यसत्ता र नेतृत्त्व प्रणालीले पनि यही पाठ पढ्न जरुरी छ—जनताको भूमि नछुने शासन दीर्घकालीन हुँदैन ।

सीता अयोध्यामा रानी भइन् । तर, जनकपुर उनको माइतीघर आजसम्म पनि ‘माइती’को भावनात्मक सीमामा मात्र सीमित छ । अयोध्यालाई राजनीतिक रूपमा प्रतिष्ठा दिइयो । तर, जनकपुरलाई केवल तीर्थयात्राको गन्तव्य बनाइयो । राज्यको नजरमा मिथिला सधैं सांस्कृतिक आडम्बर मात्र रह्यो, आर्थिक लगानी, पूर्वाधार विकास र राजनीतिक प्रतिनिधित्वमा यो क्षेत्र दोस्रो दर्जाको नागरिकजस्तो व्यवहार भोगिरहेकै छ ।

प्रत्येक वर्ष लाखौं तीर्थयात्रीहरू जनकपुरधाम आउँछन् । तर, उनीहरूको स्वागत गर्ने शहरको अवस्था सोचनीय छ । जानकी मन्दिरको वरिपरि पार्किङ अभाव, सरसफाइ समस्याहरू, शौचालयको अभाव, सुरक्षा चुनौती र पर्यटक–मैत्री संरचनाको नितान्त कमी देखिन्छ । धार्मिक पर्यटन आजको विश्वमा अर्बौं डलरको उद्योग हो । तर, जनकपुरमा पार्किंगदेखि लिएर गाइडिङ सेवासम्मको अव्यवस्था देखिन्छ ।

जानकी नवमीलाई राज्यले राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्वको मान्यता दिनुपर्छ । यसले जनकपुरधामको मात्र नभइ सम्पूर्ण मिथिला क्षेत्रको सांस्कृतिक धरोहरलाई मान्यता दिनेछ । जनकपुरधाममा पर्यटक–मैत्री मास्टरप्लान आवश्यक छ । पोखरी संरक्षण, परिक्रमा मार्ग सुधार, डिजिटल गाइड सिस्टम, धर्मशालाहरूको स्तरीकरण, मेला व्यवस्थापनलगायत विषयमा दीर्घकालीन योजना बन्नु जरुरी छ । जानकी, जनक, याज्ञवल्क्य, गार्गी, मंडन मिश्रजस्ता महान आचार्यहरूको भूमिमा मिथिला अध्ययन केन्द्र वा विश्वविद्यालयको आवश्यकता छ । जसले संस्कृत भाषा, मिथिला कला, संगीत, दर्शन, नीति र समाजशास्त्रमा अनुसन्धान गर्न सकोस् ।

विश्वकै प्रमुख विवाहस्थलमध्ये एक, राम–जानकी विवाहमण्डप, आजसम्म पनि युनेस्को सूचीबाहिर छ । राज्यले यो विषयमा गम्भीर कूटनीतिक प्रयास गर्नुपर्ने देखिन्छ । यी मिथिलाको वैभव बनाउने सम्भाव्य उपायहरू हुन सक्छन् ।

मिथिलाको विषय राष्ट्रिय नीति निर्माण तहमा पुग्न सकेको छैन । त्यसका लागि मिथिला क्षेत्रका नेताहरूले आत्मसम्मानयुक्त नेतृत्व प्रस्तुत गर्नु आवश्यक छ । यसले संविधानमा सांस्कृतिक अधिकार, भाषा, लगानीको प्राथमिकता र प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न सक्छ ।

संस्कृतिले हाम्रा मूल्य जन्माउँछ । तर, राज्यले त्यस संस्कृतिको संरक्षण गर्न संविधान, बजेट, नीतिगत प्राथमिकता दिनुपर्छ । अहिले मिथिला त्यही संरचना र संरक्षणको अभावमा कराउँदैछ । जानकीको माइतीघर केवल दर्शनको केन्द्र होइन—साँस्कृतिक, आर्थिक र राजनीतिक नवजागरणको सम्भाव्यता पनि हो ।

मिथिला—नेपालको भूगोलभित्रको एउटा विशिष्ट सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र धार्मिक क्षेत्र मानिन्छ । यसले न केवल नेपालको संस्कृति समृद्ध बनाएको छ, बरु सम्पूर्ण हिन्दू सभ्यतामा आफ्नै विशिष्ट पहिचान स्थापित गरेको छ । यही मिथिलाको हृदयस्थल हो—जनकपुरधाम । यो शहर केवल धार्मिक स्थल होइन, नेपाली राज्यको इतिहास, महिला चेतनाको आरम्भ, न्यायपूर्ण शासन प्रणाली र समावेशी समाजको आदर्श प्रतीक हो ।

जनकपुरधाममा जन्मेकी जानकी अर्थात् सीता हिन्दू धर्मका अनुयायीहरूका लागि केवल देवी होइनन्, एक नारीको बलिदान, धैर्य, कर्तव्य र आत्मगौरवको प्रतिक हुन् । जानकी नवमी, जुन बैशाख शुक्ल नवमीका दिन मनाइन्छ, त्यो केवल पर्व होइन—मिथिलाको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पहिचानको पुर्नस्थापना गर्ने अवसर हो । जानकीलाई सम्झनु भनेको मिथिलाको आत्मालाई सम्झनु हो । तर, जनकपुर, जसले सीतालाई जन्म दियो, अहिले आफ्नै अस्मिताको खोजीमा संघर्षरत छ ।

प्राचीन मिथिला न केवल हिन्दू धर्मग्रन्थहरूको भूमि हो, यो दर्शन र न्यायको केन्द्र थियो । राजा जनक—एक दार्शनिक राजा—हलो जोतेर माटो फोड्दा सीताको जन्म भएको विश्वास गरिन्छ । तर, त्यो कथा केवल आध्यात्मिक नभइ गहिरो सामाजिक र राजनीतिक सन्देश दिने दृष्टान्त हो । जनकको हलो माटोमा गड्नु भनेको शासकले भूमिसँगको सम्बन्ध, जनतासँगको उत्तरदायित्व स्वीकार गर्नु हो ।

जनकपुरमा केवल धार्मिक कथा होइन, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सन्देशहरू पनि छरिएका छन्—विदेह शैलीको वास्तुकला, दशरथ सभा, जानकी मन्दिर, धनुष सागर, गंगासागर, राम मन्दिर—यी सबै साक्षी छन् कि मिथिला कुनै कालमा नेपालकै सबैभन्दा समृद्ध क्षेत्रमध्ये एक थियो ।

राजनीतिक दृष्टिकोणले हेर्दा जनकपुरधाम कहिल्यै पनि केन्द्रको प्राथमिकतामा परेन । काठमाडौंको सत्ता केन्द्रित नीतिले जनकपुरलाई ‘भावनात्मक सन्तुलन’को साटो ‘सीमान्त क्षेत्र’ बनाइदियो । सांस्कृतिक पर्यटनलाई प्रवद्र्धन गर्ने ठूला योजना बनेनन्, न धरोहरको संरक्षणका गम्भीर प्रयास भए । जानकी नवमीमा लाखौं तीर्थयात्री आउने गर्दछन् । तर, यहाँको यातायात व्यवस्था, सरसफाइ, आपतकालीन सेवा र आवास सुविधाले त्यो आगन्तुकप्रतिको सम्मान झल्काउँदैन ।

राज्यले धार्मिक पर्यटनको अवसरलाई अर्थ–परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्न सकेन । सीताको माइतीघर अझै पनि आफूलाई राष्ट्रिय योजनामा खोजिरहेको छ । त्यसैले अब समय आइसकेको छ—जनकपुरधामलाई केवल श्रद्धाको केन्द्र होइन, सम्भावनाको राजधानीका रूपमा हेर्ने ।

यी आधारलाई सुदृढ गर्न सके जनकपुरको विगतको वैभव पुनः फर्काउन सकिन्छ । जानकी मन्दिर, राम मन्दिर, परिक्रमापथ, सन्देश स्थलहरूलाई व्यवस्थित गरि ‘रामायण सर्किट’ अन्तर्गत विश्वस्तरीय धार्मिक पर्यटन केन्द्र बनाइनुपर्छ । रेल–सडक–विमानसेवा सबैको सहज पहुँच विकास गरिनुपर्छ ।

जनकपुरधाममा ‘मिथिला संस्कृति संग्रहालय’ स्थापना गरी मिथिला चित्रकला, भाषा, वेशभूषा, नाटक, गीत–संगीत र जीवनशैलीलाई विश्वसामु प्रस्तुत गरिनुपर्छ ।

विदेह दर्शन, योग, न्यायशास्त्र र वैदिक साहित्य अध्ययन–अनुसन्धानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको संस्थान स्थापना गरिनुपर्छ । यसले जनकपुरलाई ‘ज्ञानको राजधानी’ बनाउन सकिन्छ ।

CREATOR: gd-jpeg v1.0 (using IJG JPEG v62), quality = 82

राज्यले जनकपुरलाई उपेक्षित क्षेत्र होइन, नेपालको सांस्कृतिक मेरुदण्डका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ । जानकी नवमीलाई राष्ट्रिय पर्व घोषणा गरिनुपर्छ र जनकपुरधामलाई ’संघीय सांस्कृतिक राजधानी’को रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ ।

जनकपुरधाम मिथिलाको त्यो आँगन हो, जहाँ सीताको किलकारी गुन्जिएको थियो, जहाँ न्याय र नीति सँगै बस्दथे, जहाँ माटो पूजा थियो र चेतना शासन थियो । अब समय आएको छ—सीताको माइतीलाई बिर्सिएको अवस्थाबाट उठाएर राष्ट्रिय गौरव बनाउने ।

यदि जनकपुरधामको इतिहास, संस्कृति र सम्भावनालाई सँगै लिइन सकियो भने मिथिला न केवल श्रद्धा, साहित्य र साधनाको भूमि हुनेछ, बरु नेपालको सांस्कृतिक, आर्थिक र राजनीतिक पहिचानको केन्द्र बन्नेछ ।

जनकपुरधाम एक शहर मात्र होइन । यो एक सांस्कृतिक चेतनाको धरोहर हो । यसको आत्मा स्वयं जानकी अर्थात् सीता हुन। मिथिलाको माटोमा जन्मेकी सीता केवल एक धार्मिक पात्र होइनन् उनी जीवनशैली, नारी चेतना, सहिष्णुता र त्यागको मूर्त रूप हुन् । जनकपुरधाममा बसेको हरेक इँटामा, हरेक पगडण्डीमा र प्रत्येक आस्थाको स्वरमा जानकीको प्रतिध्वनि सुनिन्छ । उनी मिथिलाको हृदयमा बस्छिन्—एक आदर्श छोरी, समर्पित पत्नी, नारी गरिमाको प्रतीक र मिथिलाको गौरव ।

रामायणको कथा संसारभरि प्रसिद्ध छ । तर, त्यो कथाको पहिलो अध्याय जहाँ सुरू हुन्छ—त्यो हो मिथिला । राजा जनकले हलो जोतेर खेतमा पूजा गर्दा पृथ्वीबाट जन्मेकी सीता केवल एक देवी नभई शासन र माटोबीचको गहिरो सम्बन्धको सन्देश हुन् । जानकीले आफूमा समेटेकी छन् प्रकृति र संस्कारबीचको सन्तुलन, विवेक र कर्तव्यबीचको सम्बन्ध, अनि नारी शक्तिको उच्चतम रूप ।

उनको जन्म, शिक्षा, विवाह, वनवास र अग्निपरीक्षाको कथा नारीले जीवनभर खेप्नुपर्ने सामाजिक मापदण्डहरूप्रति प्रश्न हो । उनले पीडा सहिन्, तर विरोध छोडिनन् । उनी हाँसिन्, तर आत्मसम्मान गुमाइनन् । जानकीको अस्तित्व सन्देश दिन्छ—नारीको गरिमा उसको सहिष्णुता, विवेक र आत्मबलमा छ ।

सीताको माइतीघर ‘जनकपुरधाम’ आज लाखौं श्रद्धालुका लागि आस्थाको धरोहर हो । तर, यस धरोहरमा न राज्यले ध्यान दिएको छ, न स्थानीय तहले दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपनाएको छ । जानकी मन्दिरको भव्यता र जानकी नवमीको रौनक बाहिरदेखि चम्किलो देखिए पनि जनकपुरधामको भित्री अवस्था अझै मूलभूत आवश्यकताका लागि संघर्षरत छ ।

यहाँको परिक्रमापथ, पोखरीहरू, सांस्कृतिक थलोहरू संरक्षणको अभावमा मेटिँदै छन् । श्रद्धा छ, तर संरचना छैन । विश्वास छ, तर व्यवस्थापन छैन । सीताको नाममा बनेको यो शहर उसैको उपेक्षाले ग्रस्त देखिन्छ ।

मिथिलाको लोकगीत, परम्परा, चित्रकला, पान–मखाना–माछा, भित्तेचित्र—सबैमा जानकीको अस्तित्व छ । ‘जय जय हो किशोरीजी’ भन्ने भावले यहाँका मानिसहरू हरेक चाडपर्व, हरेक संस्कार, हरेक उत्सवमा सीतालाई सम्झिन्छन् । यहाँ सीता केवल एक देवी होइनन्; उनी हरेक माइतीघरकी छोरी हुन् । मिथिलाकी ‘कन्या’ संस्कृतिको मेरुदण्ड बनेर जिउँदैछिन् ।

बैशाख शुक्ल नवमीको दिन जनकपुरधाममा जानकी नवमी मनाइन्छ—धार्मिक शोभायात्रा, भजन, कथा, पूजा र मेला सहित । त्यो दिन शहर श्रद्धालुको लहरले भरिन्छ । तर, त्यो लहरसँगै उठ्ने आवाज हो—‘हाम्रो संस्कृति जोगाउ, हाम्रो पहिचान फर्काउ ।’

जानकी नवमी केवल पूजा होइन—यो मिथिलाको स्वर हो, जुन राज्य, समाज र संसारलाई सुनाउनुपर्ने बेला आएको छ । जानकी नवमीलाई राष्ट्रिय पर्वको मान्यता दिइनु अब समयको माग हो । यस पर्वलाई आधार बनाएर मिथिलाको सांस्कृतिक पर्यटन, धार्मिक आस्था र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सशक्त पार्न सकिन्छ ।

यो प्रश्न केवल भावनात्मक होइन, राजनीतिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट पनि गम्भीर छ । जानकीलाई सम्झनु भनेको मिथिलाको आत्मालाई जगाउनु हो । अब समय आएको छ—जनकपुरधामलाई केवल तीर्थस्थल होइन, नेपाली नारी चेतनाको मूलस्थलका रूपमा चिनाउने । जनकपुरबाट सम्पूर्ण नेपालले नारी शक्ति, विवेक र साहस सिक्न सक्छ ।

यदि हामी जानकीको माटोलाई बुझ्न सक्छौं भने हामी सिंगो राष्ट्रको आत्मा बुझ्न सक्छौं । जानकीको दर्शनमा न्याय, समर्पण र स्वाभिमानको मिलन छ । यही दर्शनलाई हामीले शिक्षामा, संस्कृतिमा र नीतिमा आत्मसात गर्न सके मिथिला मात्र नभइ नेपाल पुनः एक सांस्कृतिक शक्ति बन्न सक्छ ।

सीता मिथिलाको चेतना हुन् । उनी जनकपुरधामको आत्मा हुन् । मिथिलाको गौरव फर्काउन सीतालाई केवल मन्दिरमा होइन, नीतिमा, शिक्षामा, योजनामा र विकासको एजेन्डामा स्थान दिन आवश्यक छ । जानकीको नाममा बहने श्रद्धा अब चेतनामा रूपान्तरण हुनुपर्छ । जनकपुरधामको विकास सीताको न्यायपूर्ण विचार, त्याग र आत्मसम्मानबाट प्रेरित हुनु पर्छ ।

जय मिथिला, जय जनकपुरधाम ।