जनकपुरधाम, २६ माघ । छैटौं जनकपुर साहित्य महोत्सवको तेस्रो तथा अन्तिम दिनको प्रमुख आकर्षणको रुपमा रहेको सत्र ‘सीता : बियाहक संस्कार आ परम्पराके समृद्ध साझा धरोहरक प्रतिरुप’ मा प्रख्यात समाजशास्त्री तथा मिथिला संस्कृतिका विशेषज्ञ डा. सुबोध चन्द्र भारतीले गहन र विचारोत्तेजक प्रस्तुति दिएका छन् ।

उक्त सत्रमा उनले मिथिला संस्कृतिमा सीताको विवाह र त्यसको अनन्तकालीन सांस्कृतिक महत्त्वबारे विस्तृत चर्चा गर्दै विवाह संस्कारलाई क्षेत्रीय र ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यमा समेटेका हुन् ।

डा. भारतीले सीताको विवाहलाई मिथिला र आर्य सभ्यताको साझा सांस्कृतिक धरोहरको रुपमा व्याख्या गर्दै यसले समाजमा गहिरो जरा गाडेको धार्मिका र परम्परागत मूल्यहरुको झल्को दिने बताए । उनले भने, ‘सीताको विवाह केवल एउटा व्यक्तिगत र धार्मिक घटना मात्र थिएन, यो सम्पूर्ण समाजको समृद्ध सांस्कृतिक परम्परा र मान्यताको प्रतिबिम्ब थियो । सीताजस्तो आदर्श व्यक्तित्वको विवाहले नारी सशक्तिकरणको अवधारणालाई पनि बलियो बनाएको छ ।’

डा. भारतीले मिथिला संस्कारको महत्त्वलाई जोड दिंदै विवाह संस्कारलाई युगौंसम्म जीवित राख्ने परम्पराको विशिष्टतालाई समेत प्रस्ट पारे । उनले विवाह संस्कारलाई केवल एउटा सामाजिक बन्धनको रुपमा मात्र नभई एउटा सांस्कृतिक उत्सवको रुपमा हेर्नुपर्ने बताए । उनले थपे, ‘विवाह संस्कार एक यस्तो पद्धति हो जसले दुई परिवारलाई मात्र नभई सम्पूर्ण समाजलाई जोड्ने काम गर्दछ । यसले व्यक्तिहरुबीचका सम्बन्धलाई आध्यात्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक धरातलमा अझ मजबुत बनाउँछ ।’

उनले यस संस्कारको विस्तृत रुपमा वर्णन गर्दै बिबाहकै क्रममा हुने विभिन्न रीतिरिवाज, धार्मिक मन्त्रोच्चारण र मिथिला संस्कृतिमा प्रचलित विवाह गीतहरुको महत्त्वमाथि प्रकाश पारे । ‘मिथिला क्षेत्रको विवाह संस्कारमा रहेका विभिन्न रीतिरिवाजहरुले पुराना परम्परालाई जीवित राख्नुका साथै नयाँ पुस्तामा तिनको हस्तान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्,’ उनले भने । यससँगै उनले यो संस्कारले क्षेत्रीय एकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई थप बलियो बनाएको विचार व्यक्त गरे ।

डा. भारतीले सीताको विवाहलाई नारी सशक्तिकरणसँग जोड्दै त्यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वको व्याख्या गरे । उनका अनुसार सीताको चरित्रले महिलाहरुमा गरिमा, शुद्धता र आत्मनिर्भरता जस्ता गुणहरुलाई उत्प्रेरित गरेको छ । ‘सीताको विवाहले महिला सशक्तिकरणको एउटा सशक्त उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ, जहाँ एक महिला आफ्नो मर्यादा, मूल्य र संस्कारप्रति समर्पित रहन्छिन्,’ उनले भने । यसले समाजमा महिलालाई समान अवसर र सम्मान दिनुपर्ने सन्देश दिएको उनले प्रस्ट पारे ।

उनले यसै प्रसङ्गमा मिथिला संस्कृतिमा महिलाको भूमिकाबारे पनि चर्चा गरे । सीताको जीवन र विवाहले समाजमा महिलाको प्रतिष्ठालाई बढाएको, परिवारको निर्णय प्रक्रियामा उनीहरुको सहभागिता र महत्त्वलाई स्थापित गरेको उल्लेख गरे । उनले भने, ‘सीताको कथा केवल एक धार्मिक आख्यान मात्र नभई समाजमा महिलाको शक्ति र अधिकारलाई स्थापित गर्ने सन्देश दिन्छ । विवाह संस्कारले महिलाको आत्मसम्मान र व्यक्तित्व विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ ।’

डा. भारतीले आफ्नो भनाइमा मिथिला र भारतबीचको सांस्कृतिक सम्पर्कलाई विशेष जोड दिएका थिए । उनका अनुसार सीताको विवाहले जनकपुर र अयोध्याबीच मात्र होइन, नेपाल र भारतबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाएको छ । उनले भने, ‘सीताको विवाह केवल मिथिला क्षेत्रको परम्परा नभई सम्पूर्ण भारतीय उपमहाद्वीपको साझा धरोहरको रुपमा रहेको छ । यसले दुई देशबीचको सांस्कृतिक एकतालाई अझ प्रगाढ बनाएको छ ।’

उनले यो विवाह संस्कारले नेपाली र भारतीय समाजबीचको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई प्रकट गरेको बताए । यस्तै, मिथिला क्षेत्रका विभिन्न संस्कार र परम्पराले नेपाल र भारतबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको धारणा व्यक्त गरे ।

उनले विवाहलाई केवल एक सामाजिक सम्बन्धको रुपमा मात्र नभई एक समृद्ध सांस्कृतिक परम्परा र धरोहरको रुपमा व्याख्या गरे । ‘सीताको विवाहले परम्परागत संस्कारलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी निर्वाह गरेको छ,’ उनले भने ।