– ज्योति झा
जनकपुरधाम, २६ पुष । जनकपुरधामको एक पुरानो बस्ती नोचापुर, जहाँ अब एउटा नयाँ युगको शुरुवात भइरहेको छ । यो स्थान केवल कृत्रिम छैन्, यो एक सपना हो । जुन यहाँका कलाकारहरूको संघर्ष र अरुणकुमार यादवको लगानीले साकार भएको छ ।नोचापुरको सन्देश के छ भने—कला, समर्पण र संघर्षका साथ साँचो पहिचान बनाउन सकिन्छ । यसको केन्द्रमा छन् अविनाश झा, जसलाई सबै ’कलकतियावाली’को नामले चिन्छन् ।

अविनाश झाको जीवन पनि नोचापुरकै जस्तै संघर्ष र चुनौतीहरूले भरिपूर्ण छ । धनुषाको विदेह नगरपालिका–२ दुहवी गाउँका एक सामान्य परिवारमा जन्मिएका अविनाशलाई सानो उमेरदेखि नै कला प्रतिको आकर्षण थियो । उनी कक्षामा गीत गाउने, गाउँमा नाटक गर्ने र रेडियोमा काम गर्ने मनोबल राख्थे । तर, उनका अभिभावक भने त्यसलाई घातक मान्थे—पढाइमा ध्यान दिनु पर्ने थियो, पैसा कमाउने बाटो समात्नुपर्यो ।

तर, अविनाशको मन भने कला नै थियो । विद्यालयमा जहाँ उनले संगीत र अभिनयमा आफ्नो कला प्रदर्शन गर्थे, त्यहाँ उनका शिक्षक र साथीहरूले उनीप्रति आश्चर्य प्रकट गर्थे । घरमा उनका लागि सदैव एक प्रश्न उठ्थ्यो—“अनि भविष्य के हुनेछ ?“ यसैले उनले आफूलाई रोक्न सक्थे तर कला छोड्न सकेनन् ।

अविनाशको संघर्षको कहानी अझै अघि बढ्दो छ, जब उनले रेडियो कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै विभिन्न स्टेज शो र कलाकारिता गर्दै जीविका चलाउन थाले । पैसा थोरै थियो, तर उनको सपना ठूलो थियो । उनी विदेश जाने सोचमा थिए । एक दिन उनले अरुणकुमार यादवसँग भेट गरे । उनले अविनाशलाई आफ्नो भिडियो कार्यक्रममा अभिनय गर्नका लागि आमन्त्रण गरे । यो पल अविनाशको जीवनको एक महत्वपूर्ण मोड बन्यो ।

’नोचापुर’ नामक कृत्रिम बस्तीमा सृजित भिडियो कार्यक्रमको लागि अभिनय गर्दा अविनाशले “कलकतियावाली“ को भूमिका निभाए । यो पात्र अचेल दर्शक बीच निकै लोकप्रिय छ । अविनाशको अभिनय र समर्पणले उनलाई एक नयाँ पहिचान दिलायो, र यो पहिचान भनेको ’कलकतियावाली’ हो । उनी दर्शकहरूको चहेता बने । अब त परिवारका सदस्यहरूले पनि उनलाई समर्थन गर्न थालेका छन् ।

अविनाशको जीवनमा सबै कुरा सजिलो थिएन । उनलाई नेपाली चलचित्रमा अभिनय गर्ने मौका पनि आएको थियो, तर उनले भने—“मधेसका कलाकारलाई के ठान्छन् उनीहरूले?“ नेपाली चलचित्रको सुटिङमा उनले तेस्रोलिंगी पात्रको अभिनयको प्रस्ताव पाए । तर, बिना पैसा । उनले तिनीहरूको सो प्रस्तावलाई मानेनन् । त्यो घटना उनले अझै सम्झिरहेका छन् । जहाँ कलाकारको मूल्यांकन मात्र अवसरसम्म सीमित थियो ।

उमेरले ३१ वर्ष पुगेका अविनाश सानैदेखि पढाइबाट टाढा भागेर कलाकारितामा रमाउँथे । ७ वर्षको उमेरदेखि नै गाँउमा हुने नाटकहरुमा उनी भाग लिन्थे । उनी सानैदेखी कक्षामा गीत गाउँथे । उनी भन्छन्, ‘मलाई अहिले पनि सम्झना छ, म ४ कक्षामा हुँदा गाउँमा हिंदी नाटक ‘उठा बन्दुक, फेक दे कफन’मा अभिनय गरेको र सबैले खुब मनपराएका थिए । झन मैले गित गाउँदा त स्कूलका सर, टोल छिमेकका मान्छे आश्चर्यचकित हुन्थे यति सानो उमेरमा यति प्रतिभावान भन्थे । चौतर्फी मेरो प्रशंसा हुन्थ्यो । तर, घरमा गाली सुन्नुपथ्र्यो । किनभने पढाइमा मेरो रुची थिएन ।’

उनी भन्छन्, ‘हम कहुना ठेल ठाईल के इन्टर कएलि परिवारको डरले । पछि बुबाले दुहबीबाट मलाई लिएर जनकपुर आउनु भयो । यो सोचेर कि मेरो ध्यान पढाइमा केन्द्रित हुन्छ । तर म कलाकार मान्छे कला नै पुजा, कला नै पढाई, कला नै मेरो सबैथोक भइसकेको थियो । जनकपुरमा मेरो एडमिसन त भयो तर मेरो आँखा क्लब हेर्ने बित्तिकै भाग्न खोज्थ्यो कति खेर क्लबमा प्रवेश गर्न पाउँ जस्तो हुन्थ्यो ।’

‘त्यतिखेर मिनाप, रामानन्द युवा क्लब अरु थुप्रै क्लबहरु थियो । म मिनापमा गएँ तर त्यहाँ त्यति वास्ता गरिएन । पछि रेडियोमा काम गर्ने अवसर पाएँ । रेडियो टुडे जहाँ म कार्यक्रम चलाउँथे । रेडियोमा म अलराउण्डर थिएँ । कार्यक्रम, विज्ञापन, स्क्रिप्ट, टेक्निशियन सबै काम गर्थें, उनले भने, ‘मैले जानकी एफएम, रेडियो मधेश र रेडियो मिथिला प्राय सबैमा काम गर्ने अवसर पाए । रामानन्द युवा क्लब, प्रतिबिम्ब रङ्गमञ्चबाट स्टेज शो पनि गरें । तर बटुवा जस्तै भट्की रहें, कारण पैसा । काम त धेरै हुन्थ्यो तर पैसा शुन्य बराबर जस कारण घरबाट पनि गाली सन्नुपथ्र्यो । यसको भविष्य के हुन्छ उहाँहरुलाई चिन्ता हुन्थ्यो ।’

रेडियोमा अभिनय बाहेक थुप्रै काम हुन्थ्यो तर पैसा थोरै थियो । रेडियोको पैसाले घरभाडा त पुग्दैनथ्यो पढाईको कुरा टाढै जाओस् । दैनिक खर्च चलाउन पनि गार्हो थियो । रेडियोको पैसाले एउटा साइकल किन्न पनि सकिएन । पछि विदेश जान्छु सोच बनाए । तर त्यही समयमा मेरो भेट भयो अरुणसंग । अरुणले आफैं निर्माण गरिरहेको भिडियो कार्यक्रममा मलाई अभिनय गर्न भने । अरुणको साथ र मेरो मेहनत हामीले गरेको भिडियो दर्शकले खुब मन पराउन थाले । अहिले म खुशी छु । परिवारका सबै सदस्य पनि खुशी छन् ।

अविनाशको असली सफलता भनेको उनलाई आफ्नो कला र मेहनतको मूल्य थाहा छ । अहिले उनले खुसीका साथ भन्न सक्छन्—“मलाई थाहा छ म कति कमाउँछु, मेरो कलाले मेरो भविष्य बनाएको छ ।“ उनले आफ्ना परिवारका सदस्यहरूको समर्थन पाएका छन् र अहिले जीवनमा प्रगति गर्दैछन् । विवाहको विषयमा उनले भने, “म गरिबकी छोरीसँग विवाह गर्न चाहन्छु, जातपात हेरेर निर्णय लिने मान्छे म होइन । मलाई मेरो कला बुझ्ने साथी चाहिन्छ ।“

विवाहको विषयमा सोध्दा उनले भने, ‘मेरो परिवारले त २ वर्ष देखि मेरो लागि केटी खोज्दैहुनुहुन्छ । १–२ ठाउँमा कुरा पनि भयो तर केटा कलाकार हो त्यसमा पनि केटीको पात्र निभाउँछ सुनेर संकाको दृष्टिले हेर्यो अनि मैले नै नाई भनिदिए । मैले सोचीसकेको छु म एउटा गरिबकी छोरीसंग विवाह गर्छु । म बाहुनको छोरा हुँ तर म जातपात हेर्दिन बरु मलाई बुझ्ने, मेरो सम्मान गर्ने, मेरो कलालाई बुझ्ने केटीलाई म मेरो जीवनसाथी बनाउँछु ।’

हाम्रो सामाजमा छोरीको लागी डाक्टर, इञ्जिनियर, सरकारी जागिरे केटा चाहिन्छ । जो बिहे अगाडि दाईजो नै माग्यो भने लोन लिएर होस् वा भिख मागेर परिवारले हर प्रयास गर्छ । तर पछि ससुरालीलाई ठगेर खाओस् वा दाईजो माग्दै बसोस् त्यो रुचाउँछ । तर कलाकार, प्राइभेट नोकरीको केटा पच्दैन । म त भन्छु मुर्ख होस् तर कमाउने, जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने केटो होस् । घर परिवार त मेरो पनि सम्पन्न छ । खेत देखि घर सबै छ तर म के छु कति कमाउँदै छु, मेरो आफ्नो आयस्रोत के छ त्यो ठूलो कुरा हो ।

उनले कलाकार बन्नु सानो कुरा नरहेको र कलाकारिता संघर्ष रहेको बताए । जबसम्म काम तबसम्म नाम र दाम । संघर्षको अर्को नाम कलाकार हो । तपाईं संघर्ष गर्न सक्नुहुन्छ भने यस क्षेत्रमा आउनुस् ।

अविनाशको संघर्ष र सफलता केवल व्यक्तिगत कष्टको नतिजा मात्र होइन, समाजको विचारधारामा परिवर्तन ल्याउने सन्देश पनि हो । उनी भन्छन्, “कलाकार बन्नु सानो कुरा होइन, यसमा संघर्ष छ । म सबैलाई भन्न चाहन्छु, यदि तपाईलाई विश्वास छ भने संघर्ष गर्नुहोस्, सफलता आफैं आउनेछ ।“

अविनाश र उनका साथीहरूले ’नोचापुर’मा सिर्जना गरेका घर र बगैचा मात्र शारीरिक दृश्यहरू होइन । यो एउटा संघर्ष र सपनाको प्रतीक हो । यो भनेको कलाकारको आत्मनिर्भरता, समाजप्रति समर्पण र आफ्ना रचनात्मक विचारहरूको सम्मान हो । यहाँ, अविनाश र अन्य कलाकारहरूले केवल अभिनय गरेको मात्र छैनन्, उनीहरुले आफ्नो भविष्य र आफ्ना परिवारका लागि एउटा नयाँ आधार बनाएका छन् ।

अविनाशका शब्दमा, “सपना छोड्नुभन्दा संघर्ष गर्नु उत्तम हो ।“ र, आज उनी यही संघर्षको नायक बनेका छन् ।