जनकपुरधाम, ११ असोज । धनुषाको बटेश्वर गाउँपालिका–५ शान्तिपुरका राजा राजपूत अहिले ‘नेपाल सिङ्गिङ सुपरस्टार सिजन–२’ को शीर्ष ८ मा छन् ।

विद्यालयको सानो मञ्चबाट सुरु भएको उनको सांगीतिक यात्रा रेडियो, नाटक, नृत्य, शास्त्रीय गायन, स्टुडियो रेकर्डिङ, संगीत संयोजन र शिक्षण हुँदै राष्ट्रियस्तरको गायन प्रतियोगिताको मञ्चसम्म आइपुगेको हो ।

गायनमा सक्रिय राजा गीत गाउने कलाकार मात्र होइनन् । उनी गीत लेखन, संगीत सिर्जना, संगीत संयोजन तथा संगीत उत्पादनमा समेत काम गर्दै आएका छन् ।

लामो समयको अभ्यास, अध्ययन र विभिन्न विधामा हासिल गरेको अनुभवलाई उनी अहिले आफ्नो सांगीतिक पहिचान निर्माणको आधारका रूपमा लिन्छन् ।

‘मेरो सांगीतिक यात्रा कुनै एउटा घटनाबाट सुरु भएको होइन । विद्यालयमा गीत गाउन थालेदेखि नै बिस्तारै विभिन्न मञ्च, रेडियो, नाटक, संगीत प्रशिक्षण र स्टुडियोको काम हुँदै यहाँसम्म आइपुगेको हुँ,’ राजा भन्छन्, ‘हरेक चरणले मलाई कलाकारका रूपमा केही न केही सिकाएको छ ।’

विद्यालयको मञ्चबाट सुरु भएको यात्रा
२०५३ भदौ १७ गते जन्मिएका राजाको गीतसँगको सम्बन्ध विद्यालय जीवनदेखि नै सुरु भएको हो ।

महेन्द्रनगरस्थित ज्ञान मन्दिर इन्डिलस बोर्डिङ स्कुलमा अध्ययन गर्दा विद्यालयमा आयोजना हुने सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा विभिन्न मञ्चमा उनी नियमित रूपमा गीत गाउने गर्थे ।

त्यो समयमा संगीतलाई उनले व्यवसायिक करिअरका रूपमा लिएका थिएनन् । तर, गीत गाउने रुचि भने निरन्तर बढ्दै गयो । विद्यालयपछि धनुषा साइन्स क्याम्पसबाट कम्प्युटर साइन्स विषयमा कक्षा १२ पूरा गरे । पढाइसँगै उनको संगीतप्रतिको रुचिले पनि गति लिँदै गयो ।

कक्षा १२ को अध्ययनपछि उनी जनकपुरधामस्थित मिथिलाञ्चल एफएम १०५ मेगाहर्जसँग जोडिए । रेडियो प्रस्तोताका रूपमा काम गर्ने क्रममा उनले सञ्चार र प्रस्तुति सीप विकास गर्ने अवसर पाए । त्यही समयमा गितार सिक्न थाले ।

रेडियोसँगै रंग दर्पणमा नृत्य प्रशिक्षण लिए । सडक नाटक र विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रममा सहभागी हुन थाले । गायनसँगै अभिनय र मञ्च प्रस्तुतिको अनुभवले उनको कलात्मक यात्रालाई थप फराकिलो बनायो ।

‘गायन सिक्दा स्वर मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने मैले त्यतिबेलै बुझ्न थालेँ । मञ्चमा कसरी उभिने, दर्शकसँग कसरी जोडिने, भावलाई कसरी प्रस्तुत गर्ने भन्ने कुरा पनि कलाकारका लागि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेछ,’ उनी सम्झिन्छन् ।

संगीत सिक्न चण्डीगढदेखि दिल्लीसम्म
संगीतमा थप दक्ष बन्ने उद्देश्यले राजा कक्षा १२ पछि भारतको चण्डीगढ पुगे । त्यहाँ निर्वाण एकेडेमीमा शास्त्रीय गायनको प्रशिक्षण लिए ।

त्यसपछि दिल्ली पुगेका उनले करिब डेढ वर्ष विभिन्न नाट्य समूह तथा प्रस्तुतिसँग जोडिएर काम गरे । नाटकलाई उनले मुख्य पेसाभन्दा पनि आफूलाई गायक तथा कलाकारका रूपमा निखार्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरे ।

नाटकले उनलाई उच्चारण, भाव अभिव्यक्ति, शारीरिक हाउभाउ र मञ्च प्रस्तुति सिकायो । त्यसै क्रममा उनले विभिन्न प्रकारका सांगीतिक प्रस्तुतिमा काम गर्ने अवसर पाए ।

दिल्लीमै उनले गन्धर्व महाविद्यालयमा सुजितकुमार ओझासँग शास्त्रीय गायनको प्रशिक्षण लिए । औपचारिक प्रशिक्षणसँगै विभिन्न संगीतकर्मी तथा सहकर्मीबाट संगीतका नयाँ पक्ष सिक्दै गए ।

कोरसबाट स्टुडियोसम्म
राजाको सांगीतिक यात्रामा संगीत संयोजक स्यान्डी सिंहसँगको सहकार्यलाई पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ । स्यान्डीसँग काम गर्ने क्रममा उनले गीत लेखन, संगीत संयोजन र संगीत उत्पादनको व्यवहारिक ज्ञान हासिल गरे ।

विभिन्न नाट्य संगीत, स्टुडियो रेकर्डिङ तथा प्रत्यक्ष सांगीतिक कार्यक्रममा काम गर्ने क्रममा उनको अनुभव बढ्दै गयो । राष्ट्रिय नाट्य विद्यालयसँग सम्बन्धित केही परियोजनामा सहायक संगीत निर्देशकका रूपमा समेत काम गर्ने अवसर उनले पाए ।

उनको स्टुडियो रेकर्डिङ यात्रा भने कोरस गायनबाट सुरु भएको थियो । विभिन्न गीत, नाट्य प्रस्तुति, प्रमोसनल गीत तथा निर्वाचन अभियानका लागि तयार गरिएका गीतमा स्वर तथा समूह गायन गर्दै उनले स्वर संयोजन र रेकर्डिङ प्रक्रियाको अनुभव बटुले ।

कोरसबाट सुरु भएको यही यात्राले उनलाई पछि आफ्नै गीत लेख्ने, संगीत भर्ने र उत्पादन गर्ने दिशातर्फ अघि बढायो ।

मौलिक सिर्जनातर्फको यात्रा
दिल्ली बसाइका क्रममा राजाले आफ्ना मौलिक गीत सिर्जना गर्न थाले । ‘दिल कहता है’ उनका प्रारम्भिक मौलिक गीतमध्ये एक हो । सो गीतमा शब्द, संगीत र स्वर उनकै रहेको छ ।

त्यसपछि ‘तुमको पाया है’ युगल गीत र ‘एक कहानी’ लगायतका सिर्जनामा उनले काम गरे । मैथिली लोकसंस्कृतिसँग जोडिएको ‘भिक्रिया २.०’लाई रक भर्सनमा प्रस्तुत गर्दै उनले आफ्नो सांगीतिक दायरालाई थप फराकिलो बनाए ।

उनका लागि मौलिक संगीत गीत तयार गर्ने विषय नभई आफ्नो पहिचान निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो ।

‘अरूका गीत गाउनुबाट मैले धेरै कुरा सिकेँ । तर, एउटा कलाकारको आफ्नै पहिचान आफ्नै सिर्जनाबाट बन्ने हो । त्यसैले अब आफ्नै शब्द, संगीत र आवाजमार्फत मौलिक सिर्जनालाई निरन्तरता दिने मेरो मुख्य योजना छ,’ राजा बताउँछन् ।

संगीतसँगै इन्जिनियरिङको पढाइ
सांगीतिक यात्रासँगै राजाले औपचारिक शिक्षालाई पनि निरन्तरता दिए । उनले ग्लोकल विश्वविद्यालयबाट सिभिल इन्जिनियरिङ अध्ययन गरी स्नातक तह पूरा गरे ।

अध्ययनकै क्रममा यमा स्कुल अफ म्युजिकसँग जोडिएर उनले गायन, गितार र पियानो सिके । त्यहाँ उनले आफू मात्र संगीत सिकेनन्, विद्यार्थी तथा बालबालिकालाई संगीत सिकाउने काम पनि गरे ।

घरमै गायन र गितार सिकाउँदै उनले अध्ययन र संगीतलाई सँगसँगै अघि बढाए ।

यस क्रममा उनी स्वराश मिश्रालगायतको टोलीसँग लदाख पनि पुगे । करिब १० दिन लदाखमा बसेर उनले केही विद्यालयका विद्यार्थीलाई संगीत तथा मञ्च प्रस्तुतिको प्रशिक्षण दिए ।

विद्यार्थीलाई एकै ठाउँमा भेला गराएर नारोपा महोत्सवका लागि सांगीतिक प्रस्तुति तयार पारिएको थियो । विद्यार्थीलाई अभ्यास गराउनुका साथै राजाले स्वयं पनि महोत्सवमा प्रत्यक्ष प्रस्तुति दिएका थिए ।

विदेश बसाइपछि आफ्नै देशमा केही गर्ने निर्णय
कोभिड–१९ महामारीपछि नेपाल फर्किएका राजा केही समयपछि पुनः विदेश जाने सोचमा थिए । तर, अन्ततः आफ्नै देशमा बसेर संगीत क्षेत्रमा केही गर्ने निर्णय गरे ।

उनको निर्णयमा साथी नेहा कर्णको साथ र प्रोत्साहन पनि महत्वपूर्ण रहेको उनी सम्झिन्छन् ।

नेपाल फर्किएपछि जनकपुरधाममा साथीहरूसँग मिलेर उनले संगीत स्टुडियो सञ्चालन गरे । स्टुडियोमा गायन र गितारको कक्षा सञ्चालन गर्नुका साथै विभिन्न प्रत्यक्ष सांगीतिक कार्यक्रममा सहभागी भए ।

केही समय विद्यालयमा संगीत शिक्षकका रूपमा समेत काम गरे । व्यवहारिक तथा आर्थिक कारणले स्टुडियोलाई लामो समय निरन्तरता दिन नसके पनि उनको संगीत यात्रा भने रोकिएन ।

‘संगीतबाट जीवन धान्न सजिलो छैन । धेरै चुनौतीहरू आए । तर, चुनौतीकै कारण संगीत छाड्ने सोच कहिल्यै आएन । केही समय फरक काम गरे पनि अन्ततः म संगीततिरै फर्किएँ,’ राजा भन्छन् ।

राष्ट्रिय प्रतियोगिताबाट नयाँ अवसर
पछि काठमाडौं पुगेका राजाले नेपाल युवा परिषद्ले आयोजना गरेको राष्ट्रिय युवा गायन प्रतियोगितामा सहभागिता जनाए । विभिन्न चरण पार गर्दै उनी प्रथम उपविजेता बने ।

त्यही प्रतियोगितापछि उनले नेपाली मौलिक गीतका लागि सम्झौता प्राप्त गरे । ‘पिरथीको बारह खरी’ गीतमा काम गर्ने अवसर पनि उनलाई यही क्रममा प्राप्त भयो ।

काठमाडौंमा उनले क्यालिडोस्कोप म्युजिक एकेडेमीमा ‘वेस्टर्न भोकल’, गितार, पियानो तथा संगीत उत्पादनसम्बन्धी अध्ययन गरे । त्यसपछि ‘वेस्टर्न म्युजिक’मा डिप्लोमा पनि पूरा गरे ।

यसरी उनको सांगीतिक शिक्षा शास्त्रीय गायनदेखि पश्चिमी संगीतसम्म फैलियो ।

अहिले ‘नेपाल सिङ्गिङ सुपरस्टार’को टप ८ मा
लामो सांगीतिक यात्रापछि राजा अहिले ‘नेपाल सिङ्गिङ सुपरस्टार सिजन–२’को शीर्ष ८ मा पुगेका छन् । उनका लागि यो एउटा गायन प्रतियोगिताको चरण मात्र नभई वर्षौँदेखि गर्दै आएको अभ्यास र संघर्षलाई ठूलो मञ्चमा प्रस्तुत गर्ने अवसर हो ।

‘नेपाल सिङ्गिङ सुपरस्टार मेरो लागि एउटा प्रतियोगिता मात्र नभई मैले वर्षौँदेखि गर्दै आएको संगीत यात्राको अर्को महत्वपूर्ण चरण हो । यहाँ मैले सिकेका कुरा र आफ्नो मौलिक शैलीलाई दर्शकमाझ प्रस्तुत गर्ने अवसर पाएको छु,’ उनी भन्छन् ।

प्रतियोगिताको यात्राले उनलाई नयाँ दर्शकसँग जोड्ने अवसर दिएको छ । विभिन्न भाषाका गीत तथा फरक सांगीतिक शैलीमा काम गर्दै आएका राजाले अब नेपाली, हिन्दी र मैथिली तीनै भाषाको संगीतमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउने लक्ष्य राखेका छन् ।

परिवारको साथ र निरन्तर हौसला
राजाको सांगीतिक यात्रामा परिवारको साथ पनि महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ । उनका मामा राजेश सिंहले सुरुदेखि नै साथ, हौसला र मार्गदर्शन दिँदै आएको उनी बताउँछन् ।

उनका बुबा इन्द्रजीत सिंह व्यवसायमा छन् भने आमा गीता कुमारी देवी शिक्षण पेसामा आबद्ध छन् ।

राजाका लागि परिवारको प्रोत्साहन कठिन समयमा संगीत यात्रालाई निरन्तरता दिने आधार बनेको छ ।

‘कलाकारको यात्रा बाहिरबाट हेर्दा मञ्चमा देखिने प्रस्तुति मात्रै हो जस्तो लाग्छ । तर, त्यसको पछाडि परिवार, साथीभाइ, गुरु र धेरै मानिसको साथ हुन्छ । मेरो यात्रामा पनि त्यस्तो साथ र हौसला निरन्तर पाएको छु,’ उनी भन्छन् ।

अब आफ्नै सिर्जनाबाट पहिचान बनाउने लक्ष्य
विद्यालयको सानो मञ्चबाट सुरु भएको राजाको यात्रा आज राष्ट्रियस्तरको गायन प्रतियोगिताको शीर्ष ८ सम्म आइपुगेको छ ।

रेडियो प्रस्तोता, नृत्य प्रशिक्षण, सडक नाटक, शास्त्रीय गायन, स्टुडियो रेकर्डिङ, कोरस गायन, संगीत संयोजन, संगीत शिक्षण र मौलिक सिर्जनाको अनुभवले उनको सांगीतिक यात्रालाई बहुआयामिक बनाएको छ ।

अब भने उनी आफ्नो सांगीतिक यात्रालाई अझ व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन चाहन्छन् ।

नेपाली, हिन्दी र मैथिली तीनै भाषामा काम गर्ने, आफ्नै शब्द र संगीतमा मौलिक गीत सिर्जना गर्ने तथा गायनसँगै संगीत उत्पादनलाई समेत अघि बढाउने उनको योजना छ ।

‘मलाई एउटा विधा वा एउटा भाषामा मात्र सीमित हुन मन छैन । नेपाली, हिन्दी र मैथिली तीनै भाषाको संगीतमा काम गर्न चाहन्छु । मेरो आफ्नै शब्द, आफ्नै संगीत र आफ्नै शैलीबाट दर्शकले मलाई चिनून् भन्ने चाहना छ,’ राजा भन्छन् ।

धनुषाको एउटा विद्यालयको सानो मञ्चबाट सुरु भएको उनको यात्रा अहिले राष्ट्रिय टेलिभिजनको ठूलो सांगीतिक मञ्चमा पुगेको छ ।